ផែនទី និងដំណើរការធ្វើផែនទី

ផែនទី និងផែនទីវិទ្យា

ផែនទី (Map) គឺជាតំណាងក្រាហ្វិកដែលធ្វើឱ្យសាមញ្ញ នៃបាតុភូតភូមិសាស្ត្រ ដែលបង្ហាញទីតាំង និងទំនាក់ទំនងលំហរបស់វា។

ផែនទីវិទ្យា (Cartography) គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ និងបច្ចេកទេសនៃការធ្វើ ប្រើ និងសិក្សាផែនទី។

ផែនទីគ្រប់ប្រភេទមានលក្ខណៈមូលដ្ឋានបី៖

ផែនទី និងផែនទីវិទ្យា

ដោយសារលក្ខណៈទាំងបីនេះ គ្មានផែនទីណាមួយត្រឹមត្រូវគ្រប់យ៉ាងទេ។

ផែនទីល្អ គឺផែនទីដែលសមស្របនឹង គោលបំណង និង អ្នកអាន របស់វា។

ប្រភេទផែនទី

ផែនទីអាចបែងចែកតាមគោលបំណង៖

ផែនទីជាការធ្វើឱ្យអរូបី

ពិភពពិតស្មុគស្មាញពេកសម្រាប់បង្ហាញទាំងអស់។

អ្នកធ្វើផែនទីត្រូវ ធ្វើឱ្យអរូបី (Abstraction) តាមបីជំហាន៖

ផែនទីជាការធ្វើឱ្យអរូបី

ការធ្វើឱ្យអរូបីមិនមែនជាកំហុសទេ វាជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យផែនទីមានប្រយោជន៍។

ផែនទីដែលបង្ហាញអ្វីៗទាំងអស់ គឺជាផែនទីដែលមិនបង្ហាញអ្វីច្បាស់សោះ។ ប៉ុន្តែការសម្រេចចិត្តជ្រើស និងលុប ក៏អាចបង្កើតភាពលម្អៀងដែរ ដូច្នេះត្រូវមានហេតុផល និងកត់ត្រា។

គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី

ផែនទីជាឧបករណ៍ទំនាក់ទំនង។

ព័ត៌មានធ្វើដំណើរពីពិភពពិត ទៅក្នុងគំនិតរបស់អ្នកអាន តាមរយៈ តម្រងពីរ៖

គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី

ឧទាហរណ៍ ពណ៌ក្រហមក្នុងវប្បធម៌ជាច្រើនមានន័យថា «គ្រោះថ្នាក់»។

បើអ្នកធ្វើផែនទីប្រើក្រហមសម្រាប់ «ទិន្នន័យខ្ពស់» ដែលមិនមែនជាគ្រោះថ្នាក់ អ្នកអានអាចយល់ខុស។ ក្នុងស្ថានភាពបើកមេរៀន ពណ៌ក្រហមដិតដោយគ្មានតារាងសម្គាល់ ត្រូវអ្នកអានបកស្រាយតាមការរំពឹងទុករបស់ខ្លួន។

ដូច្នេះ អ្នកធ្វើផែនទីល្អ គិតពីអ្នកអានមុន ហើយ សាកល្បងផែនទីជាមួយអ្នកអានពិត មុនចេញផ្សាយ។

ដំណើរការធ្វើផែនទី និងធាតុផែនទី

ធាតុទាំងអស់មិនចាំបាច់គ្រប់ផែនទីទេ។

• ផែនទីកម្ពុជាទាំងមូលដែលអ្នកអានស្គាល់រួច ប្រហែលមិនត្រូវការផែនទីទីតាំង។
• ផែនទីក្នុងកម្មវិធីទូរស័ព្ទបង្វិលតាមទិសអ្នកប្រើ។
• ក្បួនគឺ៖ ធាតុនីមួយៗត្រូវឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកអាន ឬត្រូវលុបចេញ។
• ការរចនាប្លង់ផែនទីនឹងសិក្សាក្នុងមេរៀនទី១៤។

បញ្ហាដែលត្រូវដោះស្រាយ

ក្រុមនិស្សិតនៅកំពង់ឆ្នាំងត្រូវធ្វើផែនទីជួយគ្រួសាររកសាលារៀន។

អ្នករៀបចំផែនការខេត្តវិញចង់ឃើញតំបន់ដែលខ្វះសាលា។ ទិន្នន័យដូចគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកអាន និងសេចក្ដីសម្រេចខុសគ្នា។

ពន្យល់ឱ្យឃើញមូលហេតុ

ផែនទីសម្រាប់រកផ្លូវត្រូវបង្ហាញបណ្ដាញផ្លូវ ស្ពាន ទន្លេ និងច្រកចូលសាលា។

ផែនទីសម្រាប់វិនិយោគត្រូវការចំនួនកុមារ សមត្ថភាពសាលា និងចម្ងាយចូលដល់។ ការដាក់ចំណុចសាលាច្រើនមិនមានន័យថាសេវាគ្រប់គ្រាន់ទេ៖ សាលាតូចមួយ និងសាលាធំមួយអាចមាននិមិត្តសញ្ញាដូចគ្នា។

ចំណងជើងគួរប្រាប់ប្រធានបទ ទីកន្លែង និងពេលវេលា។ Legend បកស្រាយអ្វីដែលសញ្ញាតំណាង មិនមែនគ្រាន់តែឈ្មោះឯកសារ។ ប្រភព និងឆ្នាំធ្វើឱ្យអ្នកអានវាយតម្លៃភាពសមស្របបាន។ ព្រួញទិស និងផែនទីទីតាំងត្រូវបន្ថែមពេលវាជួយឆ្លើយសំណួរ មិនមែនជាការតុបតែងស្វ័យប្រវត្តិ។

មើល → ប្រៀបធៀប → ពន្យល់

រូបថ្មីទាំងនេះជាគំនូរបង្ហាញគោលគំនិត។

ស្លាកបច្ចេកទេសខ្លីជាភាសាអង់គ្លេសមានការពន្យល់ជាភាសាខ្មែរខាងក្រោមរូបនីមួយៗ។ មុនអានចម្លើយ សរសេរភាពខុសគ្នាដែលប៉ះពាល់ដល់ការបកស្រាយពីរចំណុច។

គណនា និងសម្រេចចិត្តមួយជំហានម្ដង

សន្មតថាភូមិ ក មានកុមារ 240 នាក់ និងកន្លែងសិក្សា 180។

• គម្លាត = 240 − 180 = 60 កន្លែង។
• ភូមិ ខ មានកុមារ 100 នាក់ និងកន្លែង 120 ដូច្នេះគម្លាតត្រូវការបន្ថែម = max(100 − 120, 0) = 0។
• ផែនទីចំនួនសាលាតែមួយមិនបង្ហាញគម្លាតនេះទេ។
• ត្រូវរក្សាចំនួនកុមារ ឆ្នាំសិក្សា និងសមត្ថភាពក្នុងតារាងដើម្បីពិនិត្យបាន។

បញ្ហាប្រឈមតូច និងការផ្ទេរទៅ QGIS

បញ្ហាប្រឈម៖ រចនាផែនទី A4 សម្រាប់និស្សិតថ្មីរកអគារសិក្សា។

កំណត់អ្នកអាន សំណួរបី និងធាតុដែលចាំបាច់តែប៉ុណ្ណោះ។ ឱ្យមិត្តម្នាក់រកទីតាំងក្នុង 15 វិនាទី ហើយកត់ចំណុចដែលគាត់យល់ច្រឡំ។

QGIS៖ បើក schools.geojson និង roads.geojson ក្នុង assets/data/lab-01។ ប្រើ Categorized សម្រាប់ប្រភេទសាលា។ ដាក់ឈ្មោះស្រទាប់ដែលអ្នកអានយល់ ហើយបង្កើត Print Layout ពីរដែលមានអ្នកអានខុសគ្នា។

បញ្ហាប្រឈមតូច និងការផ្ទេរទៅ QGIS

លទ្ធផលត្រូវប្រគល់៖ រូបភាពមុន/ក្រោយមួយគូ តារាងតម្លៃ ឬការកំណត់ដែលបានប្ដូរ និងការពន្យល់ 3–5 ប្រយោគ។

ពិនិត្យថាអ្នកអានម្នាក់ទៀតអាចធ្វើការគណនាឡើងវិញបាន។ បន្តទៅ លំហាត់ QGIS 1 សម្រាប់ការអនុវត្តពេញលេញ។

សាកល្បងចំណេះដឹងដោយខ្លួនឯង

សំណួរចាកចេញ៖ ជម្រើសណាមួយរបស់អ្នកអាចធ្វើឱ្យអ្នកអានយល់ខុស?

ពន្យល់ការកែ និងដែនកំណត់ដែលនៅសល់។