មេរៀនទី១៤៖ ការវិភាគសមស្របភាពពហុលក្ខខណ្ឌ¶
ព័ត៌មានមេរៀន
រយៈពេលបង្រៀនដែលស្នើ៖ ៣ ម៉ោង · មេរៀនទី ១៤ ក្នុងចំណោម ១៥
ការសម្រេចចិត្តអំពីទីតាំង ដូចជាសាលាថ្មី ទីលានចាក់សំរាម ឬតំបន់ដាំកៅស៊ូ ត្រូវការពិចារណាលក្ខខណ្ឌច្រើនក្នុងពេលតែមួយ។ លក្ខខណ្ឌទាំងនោះច្រើនតែប្រឆាំងគ្នា៖ ជិតផ្លូវល្អសម្រាប់ធ្វើដំណើរ ប៉ុន្តែដីជិតផ្លូវថ្លៃ។
ការវិភាគសមស្របភាពពហុលក្ខខណ្ឌ (Multi-Criteria Decision Analysis, MCDA) បញ្ចូលស្រទាប់ច្រើន និងការវិនិច្ឆ័យរបស់មនុស្ស ទៅជាផែនទីសមស្របភាពមួយ។ មេរៀននេះបង្រៀនជំហាន MCDA និងការពិនិត្យថាលទ្ធផលពឹងលើការសម្រេចចិត្តរបស់យើងប៉ុណ្ណា។
១៤.១. គោលបំណងសិក្សា¶
បន្ទាប់ពីបញ្ចប់មេរៀន និស្សិតអាច៖
- បែងចែកលក្ខខណ្ឌហាមឃាត់ (constraint) និងកត្តា (factor)។
- ពន្យល់ការធ្វើឱ្យកត្តាមានមាត្រដ្ឋានដូចគ្នា (standardisation) ដោយមុខងារលីនេអ៊ែរ និងដែនកំណត់។
- ពន្យល់វិធីកំណត់ទម្ងន់៖ ការចាត់លំដាប់ ការផ្ដល់ពិន្ទុ និង AHP។
- គណនាផលបូកមានទម្ងន់ (WLC) ដោយពីជគណិតផែនទី។
- ធ្វើការវិភាគភាពរសើប និងរាយការណ៍លទ្ធផល MCDA ដោយស្មោះត្រង់។
ចំណេះដឹងមុនត្រូវមាន¶
១៤.២. ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ ទីតាំងសាលាបឋមសិក្សាថ្មី¶
មន្ទីរអប់រំខេត្តកំពង់ឆ្នាំងមានថវិកាសាងសង់សាលាបឋមសិក្សាថ្មីមួយ។ ក្នុងកិច្ចប្រជុំ មន្ត្រីបីនាក់មានមតិខុសគ្នា៖
- មន្ត្រីទី១៖ «សាលាត្រូវនៅជិតផ្លូវជាតិ ដើម្បីគ្រូ និងសិស្សធ្វើដំណើរបាន»។
- មន្ត្រីទី២៖ «សាលាត្រូវនៅឆ្ងាយពីសាលាចាស់ ដើម្បីបម្រើភូមិដែលខ្វះសាលា»។
- មន្ត្រីទី៣៖ «យ៉ាងណាក៏ដោយ មិនអាចសង់នៅកន្លែងលិចទឹកបានទេ»។
មតិទាំងបីត្រឹមត្រូវ ប៉ុន្តែការផ្ដល់ «អាទិភាព» ខុសគ្នា នឹងនាំទៅទីតាំងខុសគ្នា។
សំណួរដែលមេរៀននេះឆ្លើយ៖
- តើលក្ខខណ្ឌណាជា «ហាមដាច់ខាត» ហើយណាជា «កាន់តែល្អ»?
- តើបូកចម្ងាយជាម៉ែត្រ ជាមួយស្ថានភាពលិចទឹក ដោយរបៀបណា?
- ពេលទម្ងន់ប្ដូរបន្តិច តើទីតាំងល្អបំផុតប្ដូរឬទេ?
១៤.៣. ទ្រឹស្ដីស្នូល¶
១៤.៣.១. ជំហាននៃ MCDA¶
- កំណត់គោលដៅ ជាសំណួរច្បាស់៖ «រកតំបន់សមស្របបំផុតសម្រាប់សាលាបឋមសិក្សាថ្មី»។
- ជ្រើសលក្ខខណ្ឌ ពីច្បាប់ គោលនយោបាយ អ្នកជំនាញ និងអ្នកពាក់ព័ន្ធ។
- បែងចែក constraint និង factor។
- រៀបចំទិន្នន័យ ជារ៉ាស្ទ័រតម្រឹមគ្នា (មេរៀនទី១២)។
- ធ្វើឱ្យស្តង់ដារ កត្តានីមួយៗទៅមាត្រដ្ឋានដូចគ្នា។
- កំណត់ទម្ងន់។
- បញ្ចូលគ្នា ដោយផលបូកមានទម្ងន់ គុណនឹង constraint។
- វិភាគភាពរសើប និងផ្ទៀងផ្ទាត់នៅទីវាល។
- រាយការណ៍ លទ្ធផល ព្រមទាំងការសម្រេចចិត្តទាំងអស់។
MCDA ក្នុង GIS មិនធ្វើការសម្រេចចិត្តជំនួសមនុស្សទេ។ វាធ្វើឱ្យការសម្រេចចិត្ត ច្បាស់ អាចពិភាក្សា និងអាចធ្វើឡើងវិញបាន។
១៤.៣.២. Constraint និង Factor¶
| Constraint (លក្ខខណ្ឌហាមឃាត់) | Factor (កត្តា) | |
|---|---|---|
| តម្លៃ | ០ ឬ ១ (ហាម ឬអនុញ្ញាត) | បន្ត ០ ដល់ ១ (កាន់តែល្អ) |
| ការបញ្ចូល | គុណ | បូកមានទម្ងន់ |
| ឧទាហរណ៍ | មិនលិចទឹក · មិនមែនផ្ទៃទឹក · ក្រៅតំបន់ការពារ | ជិតផ្លូវ · ឆ្ងាយពីសាលា · ដង់ស៊ីតេកុមារ |
ប្រយ័ត្ន៖ ការធ្វើឱ្យលក្ខខណ្ឌមួយជា constraint មានន័យថាគ្មានកត្តាផ្សេងណាអាចទូទាត់វាបានទេ។ បើ «លិចទឹក» ជា constraint ទីតាំងដែលល្អឥតខ្ចោះគ្រប់យ៉ាង ប៉ុន្តែលិចទឹក ១ ថ្ងៃក្នុងមួយឆ្នាំ នឹងត្រូវដកចេញ។ ពេលមិនប្រាកដ ត្រូវប្រើជាកត្តាដែលមានទម្ងន់ខ្ពស់ជំនួសវិញ។
១៤.៣.៣. ការធ្វើឱ្យស្តង់ដារ¶
កត្តាមានឯកតាខុសគ្នា៖ ចម្ងាយផ្លូវជាម៉ែត្រ (០ ដល់ ២៥ ០០០) ជម្រាលជាដឺក្រេ ដង់ស៊ីតេជានាក់/គម²។ មិនអាចបូកដោយផ្ទាល់ទេ។ ត្រូវបម្លែងទៅ ពិន្ទុ ០ ដល់ ១ ដែល ១ = សមស្របបំផុត។
| មុខងារ | កន្សោម | ឧទាហរណ៍ |
|---|---|---|
| លីនេអ៊ែរថយ ជាមួយដែនកំណត់ | max(0, 1 - d / 5000) |
ជិតផ្លូវ៖ ១ នៅលើផ្លូវ ០ ពី ៥ គមឡើង |
| លីនេអ៊ែរកើន ជាមួយដែនកំណត់ | min(1, d / 3000) |
ឆ្ងាយពីសាលា៖ ០ នៅសាលា ១ ពី ៣ គមឡើង |
| Min–max | (x - min) / (max - min) |
ដង់ស៊ីតេ |
| ចាត់ថ្នាក់ | ០–២ គម → ១ · ២–៥ → ០,៥ · លើស ៥ → ០ | ពេលមានតែការវិនិច្ឆ័យជាថ្នាក់ |
តម្លៃដែនកំណត់ (៥ គម ៣ គម) ជា ការសម្រេចចិត្ត ដែលត្រូវមានហេតុផល (ចម្ងាយដែលកុមារអាចដើរ គោលនយោបាយក្រសួង) និងត្រូវរាយការណ៍។
១៤.៣.៤. ទម្ងន់ និងការបញ្ចូលគ្នា¶
ទម្ងន់ បង្ហាញភាពសំខាន់ទាក់ទងនៃកត្តា ហើយត្រូវបូកបាន ១។
| វិធី | របៀប | គុណ/វិបត្តិ |
|---|---|---|
| ចាត់លំដាប់ | តម្រៀបកត្តា រួចបម្លែងលំដាប់ទៅទម្ងន់ | ងាយ ប៉ុន្តែមិនប្រាប់ភាពខុសគ្នា |
| ផ្ដល់ពិន្ទុ | ចែក ១០០ ពិន្ទុទៅកត្តា | ងាយយល់ សមស្របសម្រាប់កិច្ចប្រជុំ |
| AHP | ប្រៀបធៀបម្ដងពីរៗ (ឧ. «ជិតផ្លូវសំខាន់ជាងឆ្ងាយពីសាលា ៣ ដង») ពិនិត្យភាពស៊ីសង្វាក់ | ជាប្រព័ន្ធ ប៉ុន្តែស្មុគស្មាញជាង |
ផលបូកមានទម្ងន់ (Weighted Linear Combination, WLC)៖
WLC អនុញ្ញាតឱ្យ ទូទាត់ (compensation)៖ ពិន្ទុទាបនៃកត្តាមួយ អាចទូទាត់ដោយពិន្ទុខ្ពស់នៃកត្តាមួយទៀត។
ពិសោធន៍៖ ទម្ងន់ និងទីតាំងល្អបំផុត
ប្ដូរទម្ងន់លក្ខខណ្ឌទាំងបី។ តើ ★ ផ្លាស់ទីទៅណា ពេលផ្ដល់ទម្ងន់ ៨០% ឱ្យ «មិនលិចទឹក»? បិទ constraint ហើយមើលថាតំបន់ណាដែល «ល្អ» ប៉ុន្តែមិនអាចសង់បាន។
១៤.៣.៥. ភាពរសើប និងការរាយការណ៍¶
ការវិភាគភាពរសើប (Sensitivity analysis) សួរថា៖ «បើការសម្រេចចិត្តរបស់ខ្ញុំខុសបន្តិច លទ្ធផលប្ដូរប៉ុណ្ណា?»
- ប្ដូរទម្ងន់នីមួយៗ ±១០ ទៅ ២០% ហើយប្រៀបធៀបតំបន់ល្អបំផុត។
- ប្ដូរដែនកំណត់ស្តង់ដារ (៥ គម → ៣ គម)។
- រកតំបន់ដែល នៅតែល្អ ក្នុងគ្រប់សេណារីយ៉ូ ជាតំបន់ដែលអាចផ្ដល់អនុសាសន៍ដោយទំនុកចិត្ត។
របាយការណ៍ MCDA ត្រូវមាន៖ លក្ខខណ្ឌ និងប្រភពទិន្នន័យ · constraint និង factor · មុខងារស្តង់ដារ និងដែនកំណត់ · ទម្ងន់ និងអ្នកណាកំណត់ · លទ្ធផលភាពរសើប · កត្តាដែល មិនបាន រាប់បញ្ចូល (ម្ចាស់ដី ថវិកា មតិសហគមន៍) · អនុសាសន៍ឱ្យផ្ទៀងផ្ទាត់នៅទីវាល។
១៤.៤. ឧទាហរណ៍ដែលបានដោះស្រាយ៖ ជ្រើសតំបន់សាលាបឋមសិក្សាថ្មី ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង¶
រ៉ាស្ទ័រ ១០០ ម តម្រឹមគ្នា (ដូចលំហាត់ទី១៤)។ លក្ខខណ្ឌ៖ ជិតផ្លូវជាតិ · ឆ្ងាយពីសាលាបឋមសិក្សាស្រាប់ · មិនលិចទឹកឆ្នាំ ២០១១ · មិនមែនផ្ទៃទឹក។
ជំហានទី១៖ Constraint¶
ok = (prov = 1) AND (flood = 0) AND (water = 0)។ ក្រឡាហាមឃាត់ = ៣១,៨% នៃខេត្ត ដែលភាគច្រើនមកពីជំនន់។ ផ្ទៃទឹកស្ទើរទាំងអស់ស្ថិតក្នុងតំបន់ជំនន់រួចហើយ។
ជំហានទី២៖ Factor និងស្តង់ដារ¶
road_s = max(0, 1 − road_dist / 5000) · school_s = min(1, school_dist / 3000)។ ដែនកំណត់ ៣ គម ផ្អែកលើចម្ងាយដែលកុមារបឋមសិក្សាអាចដើរបាន។
ជំហានទី៣៖ ទម្ងន់ និង WLC¶
សេណារីយ៉ូ ក៖ ផ្លូវ ០,៤ · សាលា ០,៦ → ក្រឡាពិន្ទុ ≥ ០,៨ ប្រហែល ៩ ៤០០ ហ.ត។ ក្រឡាជាច្រើនមានពិន្ទុ ១,០ (នៅលើផ្លូវជាតិ និងឆ្ងាយពីសាលាលើស ៣ គម)។
ជំហានទី៤៖ ភាពរសើប¶
សេណារីយ៉ូ ខ៖ ផ្លូវ ០,៧ · សាលា ០,៣ → ប្រហែល ១០ ៣០០ ហ.ត។ ផ្ទៃល្អបំផុតប្ដូរតិច ប៉ុន្តែទីតាំងប្ដូរ៖ ទម្ងន់ផ្លូវខ្ពស់ ពង្រីកតំបន់តាមបណ្ដោយផ្លូវជាតិ ទោះជិតសាលាចាស់ក៏ដោយ។ តំបន់ដែលល្អក្នុងសេណារីយ៉ូទាំងពីរ ជាតំបន់អាទិភាពសម្រាប់ចុះទីវាល។
សេចក្ដីសន្និដ្ឋានដែលសមស្រប¶
«ក្រៅពីតំបន់លិចទឹក (ប្រហែលមួយភាគបីនៃខេត្ត) មានតំបន់ប្រហែល ៩ ទៅ ១០ ពាន់ហិកតាដែលមានពិន្ទុសមស្របខ្ពស់ អាស្រ័យលើទម្ងន់។ តំបន់ដែលល្អក្នុងសេណារីយ៉ូទាំងពីរ គួរត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់នៅទីវាល មុនការសម្រេចចិត្ត។»
អ្វីដែលយើងមិនអាចសន្និដ្ឋាន
យើងមិនអាចនិយាយថាក្រឡាដែលមានពិន្ទុ ១,០ ជា «ទីតាំងល្អបំផុត» សម្រាប់សាលាទេ។ ការវិភាគមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនកុមារ ម្ចាស់ដី ថវិកា ឬគុណភាពផ្លូវក្នុងរដូវវស្សា ហើយការសម្រេចចិត្តដែនកំណត់ និងទម្ងន់ ជាការវិនិច្ឆ័យ មិនមែនការពិតវិទ្យាសាស្ត្រទេ។
១៤.៥. សកម្មភាពអនុវត្ត¶
លំហាត់នេះស្ថិតក្នុងសៀវភៅអនុវត្ត
ការអនុវត្តលើ QGIS សម្រាប់មេរៀននេះស្ថិតក្នុង លំហាត់ទី១៤។
និស្សិតធ្វើលំហាត់នេះ ដោយខ្លួនឯង នៅក្រៅម៉ោងរៀន។
១៤.៦. ការយល់ច្រឡំដែលត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន¶
១. «MCDA ផ្ដល់ចម្លើយវិទ្យាសាស្ត្រដែលមិនលម្អៀង» ជ្រើសលក្ខខណ្ឌ ដែនកំណត់ និងទម្ងន់ គឺជាការវិនិច្ឆ័យរបស់មនុស្ស។ MCDA ធ្វើឱ្យការវិនិច្ឆ័យនោះច្បាស់ មិនមែនលុបវាចោលទេ។
២. «អាចបូកចម្ងាយជាម៉ែត្រ ជាមួយជម្រាលជាដឺក្រេបាន» ឯកតាខុសគ្នា ធ្វើឱ្យកត្តាដែលមានលេខធំលើសលុប។ ត្រូវធ្វើឱ្យស្តង់ដារមុន។
៣. «លក្ខខណ្ឌសំខាន់ទាំងអស់ គួរជា constraint» constraint ច្រើនពេក ធ្វើឱ្យគ្មានកន្លែងណានៅសល់ ហើយលុបការទូទាត់។ ប្រើ constraint តែសម្រាប់ច្បាប់ ឬហានិភ័យដែលមិនអាចទទួលយកបាន។
៤. «ពិន្ទុខ្ពស់បំផុតតែមួយក្រឡា គឺជាចម្លើយ» ក្រឡាជាច្រើនអាចមានពិន្ទុស្មើ ហើយក្រឡាតែមួយតូចពេកសម្រាប់សាលា។ រកតំបន់ដែលល្អ ធំគ្រប់គ្រាន់ និងស្ថិរតាមសេណារីយ៉ូ។
៥. «មិនបាច់វិភាគភាពរសើប បើទម្ងន់មកពីអ្នកជំនាញ» អ្នកជំនាញក៏មិនយល់ស្របគ្នា។ ភាពរសើបបង្ហាញថាលទ្ធផលពឹងលើការសម្រេចចិត្តប៉ុណ្ណា។
១៤.៧. សេចក្ដីសង្ខេបមេរៀន¶
MCDA បញ្ចូលស្រទាប់ច្រើន និងការវិនិច្ឆ័យរបស់មនុស្ស ទៅជាផែនទីសមស្របភាព។ Constraint ដកតំបន់ដែលហាមឃាត់ ឯ factor ត្រូវធ្វើឱ្យស្តង់ដារទៅ ០–១ មុនបូកមានទម្ងន់ (WLC)។
ទម្ងន់អាចកំណត់ដោយការចាត់លំដាប់ ការផ្ដល់ពិន្ទុ ឬ AHP។ ការវិភាគភាពរសើប និងការរាយការណ៍ការសម្រេចចិត្តទាំងអស់ ធ្វើឱ្យលទ្ធផលអាចទុកចិត្ត និងអាចពិភាក្សាបាន។
គំនិតស្នូលនៃមេរៀន
ផែនទីសមស្របភាពមិនមែនជាចម្លើយទេ វាជាការសន្ទនាដែលមានរូបភាព។ តម្លៃរបស់វាស្ថិតនៅក្នុងការធ្វើឱ្យគ្រប់ការសម្រេចចិត្តមើលឃើញ និងអាចសាកល្បងឡើងវិញបាន។
១៤.៨. ពាក្យគន្លឹះខ្មែរ–អង់គ្លេស¶
| ពាក្យខ្មែរ | ពាក្យអង់គ្លេស | អត្ថន័យខ្លី |
|---|---|---|
| ការវិភាគសមស្របភាពពហុលក្ខខណ្ឌ | MCDA / MCE | ការបញ្ចូលលក្ខខណ្ឌច្រើន |
| លក្ខខណ្ឌហាមឃាត់ | Constraint | ០/១ ដកតំបន់ចេញ |
| កត្តា | Factor | លក្ខខណ្ឌបន្ត កាន់តែល្អ |
| ការធ្វើឱ្យស្តង់ដារ | Standardisation | បម្លែងទៅ ០–១ |
| ទម្ងន់ | Weight | ភាពសំខាន់ទាក់ទង |
| ផលបូកមានទម្ងន់ | Weighted Linear Combination | បូកកត្តាគុណទម្ងន់ |
| ដំណើរការឋានានុក្រមវិភាគ | AHP | កំណត់ទម្ងន់ដោយប្រៀបធៀបពីរៗ |
| ការទូទាត់ | Compensation | ពិន្ទុខ្ពស់ទូទាត់ពិន្ទុទាប |
| ការវិភាគភាពរសើប | Sensitivity analysis | ពិនិត្យលទ្ធផលពេលប្ដូរការសម្រេចចិត្ត |
១៤.៩. សំណួររំលឹក និងវាយតម្លៃ¶
ក. សំណួរយល់ដឹង¶
- បែងចែក constraint និង factor ដោយឧទាហរណ៍ពីរសម្រាប់នីមួយៗ។
- ហេតុអ្វីត្រូវធ្វើឱ្យកត្តាស្តង់ដារមុនបូក?
- ពន្យល់កន្សោម
max(0, 1 - d / 5000)ជាពាក្យធម្មតា។ - WLC «ទូទាត់» មានន័យដូចម្ដេច? ផ្ដល់ឧទាហរណ៍។
- របាយការណ៍ MCDA ត្រូវមានព័ត៌មានអ្វីខ្លះ?
ខ. សំណួរអនុវត្តគោលគំនិត¶
- សម្រាប់ទីលានចាក់សំរាមថ្មី សូមរាយ constraint ៣ និង factor ៤ ព្រមទាំងទិសដៅនៃកត្តានីមួយៗ (ជិតល្អ ឬឆ្ងាយល្អ)។
- សរសេរកន្សោមស្តង់ដារសម្រាប់ជម្រាល៖ ០–២° ល្អបំផុត (១) ថយលីនេអ៊ែរដល់ ០ នៅ ១០°។
- ក្រឡាមួយមាន road_s = ០,៩ និង school_s = ០,២។ គណនាពិន្ទុជាមួយទម្ងន់ (០,៤ ០,៦) និង (០,៧ ០,៣)។ តើក្រឡានេះរសើបចំពោះទម្ងន់ឬទេ?
- ក្នុងកិច្ចប្រជុំ អ្នកពាក់ព័ន្ធពីរក្រុមមិនយល់ស្របលើទម្ងន់។ ស្នើវិធីប្រើ GIS ដើម្បីជួយពិភាក្សា ជំនួសឱ្យការជ្រើសទម្ងន់មួយ។
- ផែនទីសមស្របភាពបង្ហាញតំបន់ល្អបំផុតលើដីសម្បទានឯកជន។ តើអ្នកនឹងធ្វើអ្វី ហើយត្រូវកែការវិភាគដូចម្ដេច?
គ. កិច្ចការខ្លី¶
ជ្រើសបញ្ហាទីតាំងមួយក្នុងខេត្តរបស់អ្នក (មណ្ឌលសុខភាពថ្មី ផ្សារ អាងទឹក កន្លែងជម្លៀស)។ សរសេរផែនការ MCDA ១ ទំព័រ៖ គោលដៅ · constraint និង factor ជាមួយប្រភពទិន្នន័យ · មុខងារស្តង់ដារ និងហេតុផល · ទម្ងន់ និងអ្នកណាគួរកំណត់ · សេណារីយ៉ូភាពរសើបពីរ · កត្តាដែលមិនអាចធ្វើផែនទីបាន។
កំណត់សម្គាល់សម្រាប់គ្រូបង្រៀន¶
ក. ការបែងចែកពេលវេលា ១៨០ នាទី¶
| សកម្មភាព | ពេលវេលា |
|---|---|
| ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ មតិបីនាក់ | ១៥ នាទី |
| ជំហាន MCDA | ១៥ នាទី |
| Constraint និង Factor | ២៥ នាទី |
| ការធ្វើឱ្យស្តង់ដារ | ៣០ នាទី |
| ទម្ងន់ WLC និងពិសោធន៍ | ៤០ នាទី |
| ភាពរសើប និងឧទាហរណ៍សាលា | ៥០ នាទី |
| សង្ខេប និងណែនាំលំហាត់ | ៥ នាទី |
| សរុប | ១៨០ នាទី / ៣ ម៉ោង |
ខ. ការភ្ជាប់ទៅមេរៀនបន្ទាប់¶
យើងបានរៀនឧបករណ៍វិភាគសំខាន់ៗរួចហើយ។ ប៉ុន្តែការវិភាគល្អគ្មានតម្លៃ បើគម្រោងខូចពេលផ្ញើទៅអ្នកផ្សេង ឬអ្នកផ្សេងមិនអាចធ្វើឡើងវិញបាន។ ចូរបញ្ចប់ដោយសួរ៖
«បើមិត្តរួមក្រុមបើកគម្រោងរបស់អ្នកនៅឆ្នាំក្រោយ តើគេអាចយល់ និងធ្វើការវិភាគឡើងវិញបានឬទេ?»
សំណួរនេះនាំទៅ មេរៀនទី១៥៖ ការគ្រប់គ្រងគម្រោង ការចែករំលែក និងគម្រោងបញ្ចប់វគ្គ។