មេរៀនទី១៖ ផែនទី និងដំណើរការធ្វើផែនទី

ព័ត៌មានមេរៀន

រយៈពេលបង្រៀនដែលស្នើ៖ ៣ ម៉ោង · មេរៀនទី ១ ក្នុងចំណោម ១៥

ស្លាយបង្រៀនមេរៀននេះ

មនុស្សគ្រប់គ្នាប្រើផែនទី៖ ផែនទីក្នុងទូរស័ព្ទដើម្បីរកផ្លូវ ផែនទីទឹកជំនន់ដែលចែករំលែកលើបណ្ដាញសង្គម ឬផែនទីក្បាលដីក្នុងប្លង់។ ប៉ុន្តែផែនទីមិនមែនជារូបថតនៃពិភពពិតទេ។ វាជាលទ្ធផលនៃការសម្រេចចិត្តជាច្រើនដែលអ្នកធ្វើផែនទីបានធ្វើ ហើយការសម្រេចចិត្តទាំងនោះកំណត់ថាអ្នកអាននឹងយល់អ្វី។

មេរៀនទីមួយនៃ ផែនទីវិទ្យា (Cartography) ណែនាំថាផែនទីជាអ្វី ប្រភេទផែនទី របៀបដែលផែនទីធ្វើឱ្យពិភពពិតសាមញ្ញ និងដំណើរការធ្វើផែនទីដែលសៀវភៅទាំងមូលនឹងសិក្សាម្ដងមួយជំហាន។

កំណត់សម្គាល់៖ ឧទាហរណ៍ក្នុងសៀវភៅនេះប្រើទិន្នន័យពិតពីសំណុំទិន្នន័យ Cambodia ដែលប្រើរួមជាមួយសៀវភៅទី២ (ឧបសម្ព័ន្ធ ខ)។

---

១.១. គោលបំណងសិក្សា

បន្ទាប់ពីបញ្ចប់មេរៀន និស្សិតអាច៖

1. កំណត់និយមន័យផែនទី និងផែនទីវិទ្យា ហើយពន្យល់ថាហេតុអ្វីផែនទីជាគំរូ មិនមែនការថតចម្លង។
2. បែងចែកផែនទីយោងទូទៅ ផែនទីប្រធានបទ និងផែនទីគោលបំណងពិសេស។
3. ពន្យល់ដំណើរការធ្វើឱ្យអរូបី៖ ការជ្រើសរើស ការធ្វើឱ្យសាមញ្ញ និងការធ្វើនិមិត្តសញ្ញា។
4. ពន្យល់គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី និងតួនាទីនៃអ្នកធ្វើផែនទី និងអ្នកអាន។
5. រៀបរាប់ជំហាននៃដំណើរការធ្វើផែនទី និងធាតុសំខាន់ៗនៃផែនទី។
6. វាយតម្លៃផែនទីមួយដោយប្រើបញ្ជីត្រួតពិនិត្យ។

ចំណេះដឹងមុនត្រូវមាន

• គ្មានចំណេះដឹងមុនជាក់លាក់ទេ។ មេរៀននេះជាមេរៀនដំបូងនៃស៊េរី។
• ចំណេះដឹងភូមិវិទ្យាកម្ពុជាមូលដ្ឋាន (ខេត្ត ទន្លេ ផ្លូវជាតិ)។

---

១.២. ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ ផែនទីទឹកជំនន់ដែលធ្វើឱ្យមនុស្សភ័យ

នៅរដូវវស្សាមួយ រូបភាពផែនទីមួយត្រូវបានចែករំលែករាប់ពាន់ដងលើបណ្ដាញសង្គម។ វាបង្ហាញខេត្តជាច្រើនពណ៌ក្រហមដិត ជាមួយពាក្យថា «តំបន់គ្រោះថ្នាក់»។ ផែនទីនោះគ្មានតារាងសម្គាល់ គ្មានកាលបរិច្ឆេទ គ្មានប្រភព និងគ្មានមាត្រដ្ឋាន។

អ្នកភូមិក្នុងស្រុកមួយដែលមិនលិចទឹក ចាប់ផ្ដើមរៀបចំចាកចេញ។ ក្រោយមកទើបដឹងថា ផែនទីនោះបង្ហាញទឹកជំនន់ពីឆ្នាំមុន ហើយពណ៌ក្រហមមានន័យថា «ខេត្តដែលមានភូមិយ៉ាងតិចមួយលិចទឹក» មិនមែន «ខេត្តទាំងមូលលិចទឹក» ទេ។

សំណួរដែលមេរៀននេះឆ្លើយ៖

• ផែនទីជាអ្វី ហើយហេតុអ្វីផែនទីអាចបំភាន់ ទោះទិន្នន័យត្រឹមត្រូវ?
• អ្នកធ្វើផែនទីសម្រេចចិត្តអ្វីខ្លះ មុនផែនទីមួយត្រូវបានចេញផ្សាយ?
• ធាតុអ្វីខ្លះដែលផែនទីនេះខ្វះ ហើយវាធ្វើឱ្យអ្នកអានយល់ខុសដូចម្ដេច?

---

១.៣. ទ្រឹស្ដីស្នូល

១.៣.១. ផែនទី និងផែនទីវិទ្យា

ផែនទី (Map) គឺជាតំណាងក្រាហ្វិកដែលធ្វើឱ្យសាមញ្ញ នៃបាតុភូតភូមិសាស្ត្រ ដែលបង្ហាញទីតាំង និងទំនាក់ទំនងលំហរបស់វា។ ផែនទីវិទ្យា (Cartography) គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រ សិល្បៈ និងបច្ចេកទេសនៃការធ្វើ ប្រើ និងសិក្សាផែនទី។

ផែនទីគ្រប់ប្រភេទមានលក្ខណៈមូលដ្ឋានបី៖

លក្ខណៈ	អត្ថន័យ	សិក្សានៅ
មាត្រដ្ឋាន	ផែនទីតូចជាងពិភពពិត ដូច្នេះត្រូវបង្រួម ហើយវត្ថុខ្លះត្រូវលុប	មេរៀនទី៤
ចំណោល	ផែនដីមានរាងស្វ៊ែរ តែផែនទីសំប៉ែត ដូច្នេះត្រូវមានការបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយ	មេរៀនទី២–៣
និមិត្តសញ្ញា	វត្ថុពិតត្រូវតំណាងដោយចំណុច បន្ទាត់ ផ្ទៃ ពណ៌ និងអក្សរ	មេរៀនទី៦–៨

ដោយសារលក្ខណៈទាំងបីនេះ គ្មានផែនទីណាមួយត្រឹមត្រូវគ្រប់យ៉ាងទេ។ ផែនទីល្អ គឺផែនទីដែលសមស្របនឹង គោលបំណង និង អ្នកអាន របស់វា។

ផែនទីវិទ្យា និង GIS

សៀវភៅនេះបង្រៀនពីរបៀប តំណាង និងទំនាក់ទំនង ព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រតាមរយៈផែនទី។ ការរក្សាទុក និង វិភាគ ទិន្នន័យ ជាខ្លឹមសារសៀវភៅទី២៖ មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃ GIS។ វគ្គទាំងពីរប្រើកម្មវិធី QGIS ដូចគ្នា។

១.៣.២. ប្រភេទផែនទី

ផែនទីអាចបែងចែកតាមគោលបំណង៖

ប្រភេទ	គោលបំណង	ឧទាហរណ៍នៅកម្ពុជា
ផែនទីយោងទូទៅ (General reference)	បង្ហាញវត្ថុច្រើនប្រភេទ ដើម្បីរកទីតាំង និងទិស	ផែនទីទីសណ្ឋាន ១:៥០ ០០០ · ផែនទីរដ្ឋបាល · ផែនទីផ្លូវ
ផែនទីប្រធានបទ (Thematic)	បង្ហាញលំនាំនៃប្រធានបទតែមួយ ឬពីរ	ដង់ស៊ីតេប្រជាជន · អត្រាអក្ខរកម្ម · វិសាលភាពទឹកជំនន់
ផែនទីគោលបំណងពិសេស	សម្រាប់ការងារជាក់លាក់ ដែលមានស្តង់ដារផ្ទាល់	ផែនទីសុរិយោដី (ក្បាលដី) · ផែនទីនាវាចរណ៍ · ផែនទីផ្លូវអាកាស

ផែនទីប្រធានបទបែងចែកទៀតជា គុណភាព (ប្រភេទ៖ គម្របដី ប្រភេទសាលា) និង បរិមាណ (ចំនួន៖ ប្រជាជន ទឹកភ្លៀង)។ ផែនទីប្រធានបទជាផ្នែកធំនៃសៀវភៅនេះ (មេរៀនទី៩–១២)។

រូបទី១.១៖ ផែនទីយោងទូទៅបង្ហាញវត្ថុច្រើនប្រភេទ ដើម្បីរកទីតាំង (ឆ្វេង)។ ផែនទីប្រធានបទបង្ហាញលំនាំនៃប្រធានបទតែមួយ (ស្ដាំ)។ ផែនទីទាំងពីរមានក្រឡាចត្រង្គ UTM 48N។ ទិន្នន័យ៖ Kh_Province_Boundary, Kh_Lake_n_Mekong, Kh_Main_Roads_MPWT2014។

១.៣.៣. ផែនទីជាការធ្វើឱ្យអរូបី

ពិភពពិតស្មុគស្មាញពេកសម្រាប់បង្ហាញទាំងអស់។ អ្នកធ្វើផែនទីត្រូវ ធ្វើឱ្យអរូបី (Abstraction) តាមបីជំហាន៖

1. ជ្រើសរើស (Selection)៖ យកតែវត្ថុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងគោលបំណង។ ផែនទីផ្លូវទៅសាលា មិនត្រូវការព្រំក្បាលដីទេ។
2. ធ្វើឱ្យសាមញ្ញ (Simplification)៖ កាត់បន្ថយលម្អិតតាមមាត្រដ្ឋាន។ ទន្លេកោងៗក្លាយជាបន្ទាត់រលោងជាងនៅមាត្រដ្ឋានតូច។
3. ធ្វើនិមិត្តសញ្ញា (Symbolization)៖ តំណាងវត្ថុដោយសញ្ញាដែលអ្នកអានយល់ ជាមួយសញ្ញាសម្គាល់ផែនទី (Legend)។

រូបទី១.២៖ ដំណើរការធ្វើឱ្យអរូបី (Abstraction)៖ អ្នកធ្វើផែនទីជ្រើសតែវត្ថុដែលពាក់ព័ន្ធនឹងគោលបំណង ធ្វើឱ្យរូបរាងសាមញ្ញតាមមាត្រដ្ឋាន ហើយតំណាងដោយនិមិត្តសញ្ញា។

ពិសោធន៍៖ ធ្វើឱ្យទន្លេសាមញ្ញ

រំកិលគ្រាប់រំកិល កម្រិតអនុញ្ញាត (tolerance)។ តម្លៃនេះជាចម្ងាយអតិបរមាដែលក្បួន Douglas–Peucker អនុញ្ញាតឱ្យបន្ទាត់ថ្មីឃ្លាតពីខ្សែទន្លេដើម៖ ចំណុចកំពូលណាដែលនៅជិតបន្ទាត់ត្រង់ជាងតម្លៃនេះ ត្រូវលុបចោល។ កម្រិតអនុញ្ញាត ០ ម រក្សាចំណុចទាំងអស់ · កម្រិតធំ ទុកតែចំណុចពីរបី ហើយទន្លេក្លាយជាបន្ទាត់ត្រង់ៗ។ សង្កេតថាចំនួនចំណុចកំពូល និងប្រវែងទន្លេថយចុះប៉ុណ្ណា។ នៅមាត្រដ្ឋានណាដែលលម្អិតតូចៗនឹងមើលមិនឃើញរួចហើយ? ការធ្វើឱ្យទូទៅនឹងសិក្សាលម្អិតក្នុងមេរៀនទី១៥។

ការធ្វើឱ្យអរូបីមិនមែនជាកំហុសទេ វាជាអ្វីដែលធ្វើឱ្យផែនទីមានប្រយោជន៍។ ផែនទីដែលបង្ហាញអ្វីៗទាំងអស់ គឺជាផែនទីដែលមិនបង្ហាញអ្វីច្បាស់សោះ។ ប៉ុន្តែការសម្រេចចិត្តជ្រើស និងលុប ក៏អាចបង្កើតភាពលម្អៀងដែរ ដូច្នេះត្រូវមានហេតុផល និងកត់ត្រា។

១.៣.៤. គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី

ផែនទីជាឧបករណ៍ទំនាក់ទំនង។ ព័ត៌មានធ្វើដំណើរពីពិភពពិត ទៅក្នុងគំនិតរបស់អ្នកអាន តាមរយៈ តម្រងពីរ៖

• តម្រងអ្នកធ្វើផែនទី៖ គោលបំណង ទិន្នន័យដែលមាន ចំណេះដឹង និងការសម្រេចចិត្តរចនា។
• តម្រងអ្នកអាន៖ បទពិសោធន៍ ការអប់រំ វប្បធម៌ និងកាលៈទេសៈពេលអាន (ទូរស័ព្ទ ឬក្រដាស ប្រញាប់ ឬស្ងប់)។

រូបទី១.៣៖ គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី៖ ព័ត៌មានឆ្លងកាត់តម្រងពីរ គឺការសម្រេចចិត្តរបស់អ្នកធ្វើផែនទី និងការបកស្រាយរបស់អ្នកអាន។ ផែនទីល្អកាត់បន្ថយគម្លាតរវាងអ្វីដែលអ្នកធ្វើចង់និយាយ និងអ្វីដែលអ្នកអានយល់។

ឧទាហរណ៍ ពណ៌ក្រហមក្នុងវប្បធម៌ជាច្រើនមានន័យថា «គ្រោះថ្នាក់»។ បើអ្នកធ្វើផែនទីប្រើក្រហមសម្រាប់ «ទិន្នន័យខ្ពស់» ដែលមិនមែនជាគ្រោះថ្នាក់ អ្នកអានអាចយល់ខុស។ ក្នុងស្ថានភាពបើកមេរៀន ពណ៌ក្រហមដិតដោយគ្មានតារាងសម្គាល់ ត្រូវអ្នកអានបកស្រាយតាមការរំពឹងទុករបស់ខ្លួន។

ដូច្នេះ អ្នកធ្វើផែនទីល្អ គិតពីអ្នកអានមុន ហើយ សាកល្បងផែនទីជាមួយអ្នកអានពិត មុនចេញផ្សាយ។

១.៣.៥. ដំណើរការធ្វើផែនទី និងធាតុផែនទី

ផែនទីល្អកើតចេញពីដំណើរការ ដែលចាប់ផ្ដើមពី សំណួរ មិនមែនពីកម្មវិធីទេ៖

រូបទី១.៤៖ ដំណើរការធ្វើផែនទីប្រាំពីរជំហាន និងមេរៀនដែលសិក្សាជំហាននីមួយៗក្នុងសៀវភៅនេះ។

ពេលផែនទីចេញផ្សាយ ធាតុផែនទីជួយអ្នកអានឆ្លើយសំណួរមូលដ្ឋាន៖

រូបទី១.៥៖ ធាតុសំខាន់ៗនៃផែនទីប្រធានបទ។ ធាតុនីមួយៗឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកអាន៖ អំពីអ្វី · កន្លែងណា · ពណ៌មានន័យអ្វី · ឆ្ងាយប៉ុណ្ណា · ទិសណា · ទិន្នន័យពីណា ពេលណា។ ផែនទីទីតាំងប្រើស្រទាប់ Int_Outside_Cambodia_DIVA និង Int_Sea ឯក្រឡាចត្រង្គជា UTM 48N រៀងរាល់ ១០០ គម។

ពិសោធន៍៖ ធាតុផែនទី

បើក ឬបិទធាតុនីមួយៗ ហើយមើលថាអ្នកអានអាចឆ្លើយសំណួរអ្វីខ្លះ។ ព្យាយាមរកសំណុំធាតុតិចបំផុត ដែលគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ផែនទីដែលចែករំលែកលើបណ្ដាញសង្គម។

ធាតុទាំងអស់មិនចាំបាច់គ្រប់ផែនទីទេ។ ផែនទីកម្ពុជាទាំងមូលដែលអ្នកអានស្គាល់រួច ប្រហែលមិនត្រូវការផែនទីទីតាំង។ ផែនទីក្នុងកម្មវិធីទូរស័ព្ទបង្វិលតាមទិសអ្នកប្រើ។ ក្បួនគឺ៖ ធាតុនីមួយៗត្រូវឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកអាន ឬត្រូវលុបចេញ។ ការរចនាប្លង់ផែនទីនឹងសិក្សាក្នុងមេរៀនទី១៤។

---

១.៤. ឧទាហរណ៍ដែលបានដោះស្រាយ៖ វាយតម្លៃ និងរចនាផែនទីទឹកជំនន់ឡើងវិញ

យើងវាយតម្លៃផែនទីទឹកជំនន់ក្នុងស្ថានភាពបើកមេរៀន ដោយប្រើបញ្ជីត្រួតពិនិត្យប្រាំ ហើយស្នើការរចនាឡើងវិញសម្រាប់ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង ដែលវិសាលភាពទឹកជំនន់ឆ្នាំ ២០១១ គ្របដណ្ដប់ ១៦៧ ៧៥៣ ហិកតា ឬ ៣១,៧% នៃផ្ទៃខេត្ត។

ជំហានទី១៖ គោលបំណង និងអ្នកអាន

ផែនទីដើមមិនប្រាប់ថា ចង់ឱ្យអ្នកអានធ្វើអ្វី។ ការរចនាថ្មី៖ គោលបំណង = ប្រាប់អ្នកភូមិថាភូមិរបស់ពួកគេស្ថិតក្នុងតំបន់លិចទឹកឆ្នាំ ២០១១ ឬទេ · អ្នកអាន = អ្នកភូមិ មើលលើទូរស័ព្ទ។

ជំហានទី២៖ ជ្រើសរើស និងកម្រិតលម្អិត

ខេត្តទាំងមូលពណ៌ក្រហម ធំពេកសម្រាប់គោលបំណងនេះ។ ត្រូវបង្ហាញ វិសាលភាពទឹកជំនន់ពិតប្រាកដ ជាពហុកោណ ជាមួយព្រំស្រុក ផ្លូវជាតិ និងឈ្មោះភូមិធំៗ ដែលអ្នកភូមិស្គាល់។

ជំហានទី៣៖ និមិត្តសញ្ញា

ពណ៌ខៀវសម្រាប់ទឹក ជាការរំពឹងទុកធម្មតារបស់អ្នកអាន។ ពណ៌ក្រហមមិនចាំបាច់ទេ។ ផ្ទៃដែលមិនលិច ប្រើពណ៌ប្រផេះស្រាល ដើម្បីកុំទាក់ចំណាប់អារម្មណ៍។

ជំហានទី៤៖ ធាតុផែនទី

ធាតុ	ផែនទីដើម	ការរចនាថ្មី
ចំណងជើង	«តំបន់គ្រោះថ្នាក់»	«វិសាលភាពទឹកជំនន់ឆ្នាំ ២០១១ · ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង»
សញ្ញាសម្គាល់ផែនទី	គ្មាន	ខៀវ = លិចទឹកឆ្នាំ ២០១១
កាលបរិច្ឆេទ និងប្រភព	គ្មាន	ឆ្នាំនៃទិន្នន័យ ប្រភព ថ្ងៃធ្វើផែនទី
របារមាត្រដ្ឋាន	គ្មាន	មាន (អ្នកភូមិអាចប៉ាន់ចម្ងាយទៅតំបន់ខ្ពស់)
សញ្ញាព្រួញទិស	គ្មាន	មិនចាំបាច់បើផែនទីតម្រង់ខាងជើងតាមធម្មតា

ជំហានទី៥៖ សាកល្បងជាមួយអ្នកអាន

បង្ហាញផែនទីថ្មីដល់មនុស្ស ៣ នាក់ដែលមិនធ្លាប់ឃើញ ហើយសួរ៖ «តើភូមិរបស់អ្នកលិចទឹកឆ្នាំ ២០១១ ឬទេ? ផែនទីនេះជាឆ្នាំណា?» បើពួកគេឆ្លើយខុស ត្រូវកែរចនា។

សេចក្ដីសន្និដ្ឋានដែលសមស្រប

«ផែនទីដើមមិនមែនបំភាន់ដោយសារទិន្នន័យខុសទេ ប៉ុន្តែដោយសារខ្វះគោលបំណងច្បាស់ សញ្ញាសម្គាល់ផែនទី កាលបរិច្ឆេទ និងប្រភព ហើយប្រើកម្រិតលម្អិតខេត្ត ដែលធំពេកសម្រាប់សំណួររបស់អ្នកភូមិ។»

អ្វីដែលយើងមិនអាចសន្និដ្ឋាន

ការរចនាឡើងវិញមិនធ្វើឱ្យផែនទីអាចព្យាករថាភូមិណានឹងលិចទឹកឆ្នាំនេះទេ។ វាគ្រាន់តែបង្ហាញវិសាលភាពឆ្នាំ ២០១១ ឱ្យច្បាស់ និងស្មោះត្រង់។ ការព្យាករហានិភ័យត្រូវការគំរូ និងទិន្នន័យផ្សេងទៀត។

---

សិក្ខាសាលារូបភាព៖ ចាប់ផ្ដើមពីសំណួររបស់អ្នកអាន

រៀនដោយសាកល្បង · 35–45 នាទី

ផ្នែកនេះប្រើជំនួសពេលពិភាក្សា និងសកម្មភាពក្នុងម៉ោង 180 នាទី មិនមែនបន្ថែមលើម៉ោងទាំងអស់ទេ។ លេខដែលសរសេរថា «សន្មត» និងរូបប្រៀបធៀបថ្មីជាគំរូបង្រៀន មិនមែនស្ថិតិផ្លូវការ ឬផែនទីសម្រាប់នាវាចរណ៍ទេ។

បញ្ហាដែលត្រូវដោះស្រាយ

ក្រុមនិស្សិតនៅកំពង់ឆ្នាំងត្រូវធ្វើផែនទីជួយគ្រួសាររកសាលារៀន។ អ្នករៀបចំផែនការខេត្តវិញចង់ឃើញតំបន់ដែលខ្វះសាលា។ ទិន្នន័យដូចគ្នា ប៉ុន្តែអ្នកអាន និងសេចក្ដីសម្រេចខុសគ្នា។

ពន្យល់ឱ្យឃើញមូលហេតុ

ផែនទីសម្រាប់រកផ្លូវត្រូវបង្ហាញបណ្ដាញផ្លូវ ស្ពាន ទន្លេ និងច្រកចូលសាលា។ ផែនទីសម្រាប់វិនិយោគត្រូវការចំនួនកុមារ សមត្ថភាពសាលា និងចម្ងាយចូលដល់។ ការដាក់ចំណុចសាលាច្រើនមិនមានន័យថាសេវាគ្រប់គ្រាន់ទេ៖ សាលាតូចមួយ និងសាលាធំមួយអាចមាននិមិត្តសញ្ញាដូចគ្នា។

ចំណងជើងគួរប្រាប់ប្រធានបទ ទីកន្លែង និងពេលវេលា។ Legend បកស្រាយអ្វីដែលសញ្ញាតំណាង មិនមែនគ្រាន់តែឈ្មោះឯកសារ។ ប្រភព និងឆ្នាំធ្វើឱ្យអ្នកអានវាយតម្លៃភាពសមស្របបាន។ ព្រួញទិស និងផែនទីទីតាំងត្រូវបន្ថែមពេលវាជួយឆ្លើយសំណួរ មិនមែនជាការតុបតែងស្វ័យប្រវត្តិ។

មើល → ប្រៀបធៀប → ពន្យល់

បញ្ហា / Before — ចំណុចគ្រប់ប្រភេទមានពណ៌ និងទំហំដូចគ្នា ហើយគ្មានឆ្នាំ ឬ Legend។ អ្នកអានមិនដឹងថាចំណុចណាជាសាលា។

កែលម្អ / After — សាលាត្រូវបានសម្គាល់ច្បាស់ ផ្លូវជាបរិបទ និងចំណងជើងប្រាប់សំណួរ។ ការបង្ហាញល្អចាប់ផ្ដើមពីគោលបំណង។

រូបថ្មីទាំងនេះជាគំនូរបង្ហាញគោលគំនិត។ ស្លាកបច្ចេកទេសខ្លីជាភាសាអង់គ្លេសមានការពន្យល់ជាភាសាខ្មែរខាងក្រោមរូបនីមួយៗ។ មុនអានចម្លើយ សរសេរភាពខុសគ្នាដែលប៉ះពាល់ដល់ការបកស្រាយពីរចំណុច។

គណនា និងសម្រេចចិត្តមួយជំហានម្ដង

សន្មតថាភូមិ ក មានកុមារ 240 នាក់ និងកន្លែងសិក្សា 180។ គម្លាត = 240 − 180 = 60 កន្លែង។ ភូមិ ខ មានកុមារ 100 នាក់ និងកន្លែង 120 ដូច្នេះគម្លាតត្រូវការបន្ថែម = max(100 − 120, 0) = 0។ ផែនទីចំនួនសាលាតែមួយមិនបង្ហាញគម្លាតនេះទេ។ ត្រូវរក្សាចំនួនកុមារ ឆ្នាំសិក្សា និងសមត្ថភាពក្នុងតារាងដើម្បីពិនិត្យបាន។

ពិសោធន៍ដោយមានសំណួរណែនាំ

1. លាក់ចំណងជើង ប្រភព និង Legend ក្នុងពិសោធន៍ធាតុផែនទី។ សរសេរអ្វីដែលអ្នកមិនអាចឆ្លើយបាន។
2. បើកធាតុតែមួយម្ដង ហើយកត់ថាសំណួរណាអាចឆ្លើយបានឡើងវិញ។
3. គូសប្លង់ពីរសម្រាប់គ្រួសារ និងអ្នករៀបចំផែនការ។ ពន្យល់ស្រទាប់ដែលអ្នកជ្រើស។

សាកល្បង	ការព្យាករណ៍មុនចុច	អ្វីដែលឃើញ	មូលហេតុ
លក្ខខណ្ឌដើម	សរសេរការរំពឹង	កត់តម្លៃ/លំនាំ	ភ្ជាប់ទៅគោលគំនិត
ប្ដូរអថេរមួយ	ព្យាករណ៍ម្ដងទៀត	ប្រៀបធៀបនឹងដើម	ពន្យល់ដោយភស្តុតាង

បញ្ហាប្រឈមតូច និងការផ្ទេរទៅ QGIS

បញ្ហាប្រឈម៖ រចនាផែនទី A4 សម្រាប់និស្សិតថ្មីរកអគារសិក្សា។ កំណត់អ្នកអាន សំណួរបី និងធាតុដែលចាំបាច់តែប៉ុណ្ណោះ។ ឱ្យមិត្តម្នាក់រកទីតាំងក្នុង 15 វិនាទី ហើយកត់ចំណុចដែលគាត់យល់ច្រឡំ។

QGIS៖ បើក schools.geojson និង roads.geojson ក្នុង assets/data/lab-01។ ប្រើ Categorized សម្រាប់ប្រភេទសាលា។ ដាក់ឈ្មោះស្រទាប់ដែលអ្នកអានយល់ ហើយបង្កើត Print Layout ពីរដែលមានអ្នកអានខុសគ្នា។

លទ្ធផលត្រូវប្រគល់៖ រូបភាពមុន/ក្រោយមួយគូ តារាងតម្លៃ ឬការកំណត់ដែលបានប្ដូរ និងការពន្យល់ 3–5 ប្រយោគ។ ពិនិត្យថាអ្នកអានម្នាក់ទៀតអាចធ្វើការគណនាឡើងវិញបាន។ បន្តទៅ លំហាត់ QGIS 1 សម្រាប់ការអនុវត្តពេញលេញ។

សាកល្បងចំណេះដឹងដោយខ្លួនឯង

1. ផែនទីសម្រាប់រកផ្លូវត្រូវការអ្វីមុនគេ?

បណ្ដាញផ្លូវ និងច្រកចូល ពណ៌ខេត្តច្រើន ក្រាបប្រជាជនពិភពលោក

មើលហេតុផល / Explanation

បណ្ដាញផ្លូវ និងច្រកចូល — ព័ត៌មានត្រូវជួយសេចក្ដីសម្រេចរបស់អ្នកអាន។

2. កុមារ 240 កន្លែងសិក្សា 180៖ ខ្វះប៉ុន្មាន?

420 60 180

មើលហេតុផល / Explanation

60 — 240 − 180 = 60 កន្លែង។

3. ប្រភព និងឆ្នាំជួយអ្វី?

តុបតែងផែនទី ធ្វើឱ្យលេខត្រឹមត្រូវស្វ័យប្រវត្តិ វាយតម្លៃភាពទុកចិត្ត និងភាពទាន់សម័យ

មើលហេតុផល / Explanation

វាយតម្លៃភាពទុកចិត្ត និងភាពទាន់សម័យ — ការបង្ហាញប្រភពអនុញ្ញាតឱ្យពិនិត្យទិន្នន័យ មិនធានាថាទិន្នន័យឥតកំហុសទេ។

សំណួរចាកចេញ៖ ជម្រើសណាមួយរបស់អ្នកអាចធ្វើឱ្យអ្នកអានយល់ខុស? ពន្យល់ការកែ និងដែនកំណត់ដែលនៅសល់។

---

១.៥. សកម្មភាពអនុវត្ត

លំហាត់នេះស្ថិតក្នុងសៀវភៅអនុវត្ត

ការអនុវត្តលើ QGIS សម្រាប់មេរៀននេះស្ថិតក្នុង លំហាត់ទី១។

និស្សិតធ្វើលំហាត់នេះ ដោយខ្លួនឯង នៅក្រៅម៉ោងរៀន។

---

១.៦. ការយល់ច្រឡំដែលត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន

១. «ផែនទីជារូបថតនៃពិភពពិត» ផែនទីជាគំរូដែលជ្រើស ធ្វើឱ្យសាមញ្ញ និងប្រើនិមិត្តសញ្ញា។ រូបភាពផ្កាយរណបក៏ត្រូវការការបកស្រាយ មុនក្លាយជាផែនទីដែរ។

២. «ផែនទីដែលមានលម្អិតច្រើន ល្អជាងជានិច្ច» លម្អិតដែលមិនពាក់ព័ន្ធនឹងគោលបំណង លាក់ព័ត៌មានសំខាន់។ ភាពច្បាស់សំខាន់ជាងភាពពេញលេញ។

៣. «ផែនទីល្អត្រូវមានធាតុផែនទីទាំងអស់ជានិច្ច» ធាតុនីមួយៗត្រូវឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកអាន។ សញ្ញាព្រួញទិសលើផែនទីកម្ពុជាដែលតម្រង់ខាងជើងធម្មតា ច្រើនតែមិនចាំបាច់។

៤. «ផែនទីធ្វើដោយកម្មវិធី គឺត្រឹមត្រូវ» កម្មវិធីអនុវត្តតាមការកំណត់លំនាំដើម ដែលអាចមិនសមនឹងទិន្នន័យ ឬអ្នកអាន។ ការសម្រេចចិត្តផែនទីវិទ្យានៅតែជាការងាររបស់មនុស្ស។

៥. «ផែនទីអព្យាក្រឹតជានិច្ច» ការជ្រើសវត្ថុ ពណ៌ ចំណងជើង និងព្រំដែន អាចបង្ហាញទស្សនៈ។ អ្នកអានគួរសួរជានិច្ចថា អ្នកណាធ្វើផែនទីនេះ ហើយដើម្បីអ្វី។

---

១.៧. សេចក្ដីសង្ខេបមេរៀន

ផែនទីជាតំណាងក្រាហ្វិកដែលធ្វើឱ្យសាមញ្ញនៃពិភពពិត ដែលមានមាត្រដ្ឋាន ចំណោល និងនិមិត្តសញ្ញា។ ផែនទីយោងទូទៅជួយរកទីតាំង ឯផែនទីប្រធានបទបង្ហាញលំនាំនៃប្រធានបទមួយ។

អ្នកធ្វើផែនទីជ្រើសរើស ធ្វើឱ្យសាមញ្ញ និងធ្វើនិមិត្តសញ្ញា ហើយព័ត៌មានឆ្លងកាត់តម្រងរបស់អ្នកធ្វើផែនទី និងអ្នកអាន។ ដំណើរការធ្វើផែនទីចាប់ផ្ដើមពីគោលបំណង ហើយធាតុផែនទីនីមួយៗត្រូវឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកអាន។

គំនិតស្នូលនៃមេរៀន

គ្មានផែនទីណាត្រឹមត្រូវគ្រប់យ៉ាងទេ។ ផែនទីល្អ គឺផែនទីដែលអ្នកអានគោលដៅ យល់ពីអ្វីដែលអ្នកធ្វើផែនទីចង់និយាយ ដោយមិនយល់ខុស។

---

១.៨. ពាក្យគន្លឹះខ្មែរ–អង់គ្លេស

ពាក្យខ្មែរ	ពាក្យអង់គ្លេស	អត្ថន័យខ្លី
ផែនទី	Map	តំណាងក្រាហ្វិកនៃពិភពពិត
ផែនទីវិទ្យា	Cartography	វិទ្យាសាស្ត្រ និងសិល្បៈនៃការធ្វើផែនទី
ផែនទីយោងទូទៅ	General reference map	បង្ហាញវត្ថុច្រើនប្រភេទ
ផែនទីប្រធានបទ	Thematic map	បង្ហាញប្រធានបទតែមួយ
ការធ្វើឱ្យអរូបី	Abstraction	ជ្រើស ធ្វើឱ្យសាមញ្ញ ធ្វើនិមិត្តសញ្ញា
ការធ្វើនិមិត្តសញ្ញា	Symbolization	តំណាងវត្ថុដោយសញ្ញា
គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី	Cartographic communication model	ពិភពពិត → ផែនទី → អ្នកអាន
ធាតុផែនទី	Map elements	ចំណងជើង សញ្ញាសម្គាល់ផែនទី មាត្រដ្ឋាន ...
សញ្ញាសម្គាល់ផែនទី	Legend	ពន្យល់និមិត្តសញ្ញា
ផែនទីទីតាំង	Overview map / Inset map	ផែនទីតូចបង្ហាញទីតាំងតំបន់ក្នុងតំបន់ធំ
សញ្ញាព្រួញទិស	North arrow	បង្ហាញទិសខាងជើង

---

១.៩. សំណួររំលឹក និងវាយតម្លៃ

ក. សំណួរយល់ដឹង

1. កំណត់និយមន័យផែនទី និងពន្យល់លក្ខណៈមូលដ្ឋានបីរបស់ផែនទី។
2. បែងចែកផែនទីយោងទូទៅ និងផែនទីប្រធានបទ ដោយលើកឧទាហរណ៍ពីកម្ពុជាមួយសម្រាប់នីមួយៗ។
3. ពន្យល់ជំហានបីនៃការធ្វើឱ្យអរូបី។
4. ក្នុងគំរូទំនាក់ទំនងផែនទី «តម្រង» ទាំងពីរជាអ្វី?
5. ធាតុផែនទីណាឆ្លើយសំណួរ «ទិន្នន័យនេះជាឆ្នាំណា?»

ខ. សំណួរអនុវត្តគោលគំនិត

1. ជ្រើសផែនទីមួយពីកាសែត ឬបណ្ដាញសង្គម ហើយវាយតម្លៃដោយបញ្ជីត្រួតពិនិត្យប្រាំក្នុងឧទាហរណ៍។
2. សម្រាប់គោលបំណង «ណែនាំភ្ញៀវទេសចរទៅប្រាសាទនៅខេត្តសៀមរាប» ចូររាយវត្ថុដែលគួរជ្រើស និងវត្ថុដែលគួរលុប។
3. ពណ៌ក្រហមប្រើសម្រាប់ «ចំនួនសិស្សខ្ពស់» ក្នុងផែនទីសាលា។ ពន្យល់ផលប៉ះពាល់តាមគំរូទំនាក់ទំនងផែនទី ហើយស្នើពណ៌ផ្សេង។
4. ផែនទីក្បាលដី (សុរិយោដី) ខុសពីផែនទីប្រធានបទដង់ស៊ីតេប្រជាជនដូចម្ដេច ទាំងគោលបំណង និងភាពត្រឹមត្រូវដែលត្រូវការ?
5. ផែនទីមួយសម្រាប់ចែករំលែកលើទូរស័ព្ទ ត្រូវមានធាតុផែនទីអ្វីខ្លះ ហើយធាតុណាអាចលុបបាន? ពន្យល់ហេតុផល។

គ. កិច្ចការខ្លី

ប្រមូលផែនទីពីរ៖ មួយជាផែនទីយោងទូទៅ មួយជាផែនទីប្រធានបទ ពីប្រភពកម្ពុជា (សៀវភៅ កាសែត គេហទំព័រក្រសួង ឬបណ្ដាញសង្គម)។ សម្រាប់ផែនទីនីមួយៗ សរសេរ៖ គោលបំណង និងអ្នកអានដែលអ្នកប៉ាន់ស្មាន · វត្ថុដែលត្រូវបានជ្រើស · ធាតុផែនទីដែលមាន និងខ្វះ · ចំណុចមួយដែលអាចធ្វើឱ្យអ្នកអានយល់ខុស · ការកែមួយដែលអ្នកស្នើ។

---

កំណត់សម្គាល់សម្រាប់គ្រូបង្រៀន

ក. ការបែងចែកពេលវេលា ១៨០ នាទី

សកម្មភាព	ពេលវេលា
ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ ផែនទីទឹកជំនន់	១៥ នាទី
ផែនទី និងផែនទីវិទ្យា	២០ នាទី
ប្រភេទផែនទី	២៥ នាទី
ការធ្វើឱ្យអរូបី និងពិសោធន៍	២៥ នាទី
គំរូទំនាក់ទំនងផែនទី	២០ នាទី
ដំណើរការ ធាតុផែនទី និងពិសោធន៍	៣០ នាទី
ឧទាហរណ៍៖ រចនាផែនទីទឹកជំនន់ឡើងវិញ	៤០ នាទី
សង្ខេប និងណែនាំលំហាត់	៥ នាទី
សរុប	១៨០ នាទី / ៣ ម៉ោង

ខ. ការភ្ជាប់ទៅមេរៀនបន្ទាប់

មេរៀននេះបាននិយាយថាផែនទីមានចំណោល ព្រោះផែនដីមិនសំប៉ែត។ ប៉ុន្តែផែនដីមានរាងពិតប្រាកដយ៉ាងណា ហើយយើងកំណត់ទីតាំងមួយលើផែនដីដោយលេខយ៉ាងដូចម្ដេច? ចូរបញ្ចប់ដោយបង្ហាញកូអរដោនេ GPS ពីរ៖ 11.5564, 104.9282 និង 491 800, 1 277 600 ហើយសួរ៖

«លេខទាំងពីរនេះប្រហែលជាទីតាំងតែមួយ។ ហេតុអ្វីបានជាវាខុសគ្នាខ្លាំងម្ល៉េះ?»

សំណួរនេះនាំទៅ មេរៀនទី២៖ រាងផែនដី ដាទុម និងប្រព័ន្ធកូអរដោនេ។

➡️ មេរៀនទី២