មេរៀន ១.៣៖ GIS ក្នុងបរិបទ និងនៅកម្ពុជា

១.៣.១ GIS ខុសពីអ្វីខ្លះ?

ប្រព័ន្ធ	មានទីតាំងភូមិសាស្ត្រ?	មានគុណលក្ខណៈ?	វិភាគលំហបាន?
តារាង Excel	✗	✓	✗
មូលទិន្នន័យធម្មតា (DBMS)	✗	✓	✗
CAD (AutoCAD)	ផ្នែក*	✗	✗
ការយកព័ត៌មានពីចម្ងាយ	✓	ផ្នែក	ផ្នែក
GIS	✓	✓	✓

* CAD ប្រើកូអរដោនេក្នុងស្រុក សម្រាប់គំនូរវិស្វកម្ម មិនមែនកូអរដោនេលើផែនដីពិតទេ លុះត្រាតែមានការកំណត់បន្ថែម។

ទំនាក់ទំនងជាមួយការយកព័ត៌មានពីចម្ងាយ

ការយកព័ត៌មានពីចម្ងាយ (Remote Sensing) គឺជាវិធីសាស្ត្រ ប្រមូល ទិន្នន័យពីផ្កាយរណបឬដ្រូន។ GIS គឺជាកន្លែង វិភាគ ទិន្នន័យនោះរួមជាមួយទិន្នន័យផ្សេងទៀត។ ទាំងពីរទាក់ទងគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ប៉ុន្តែមិនដូចគ្នាទេ។ ក្នុងជំពូក ៥ និង ៧ យើងនឹងប្រើរូបភាពផ្កាយរណបជាទិន្នន័យចូលក្នុង GIS។

១.៣.២ ប្រវត្តិសង្ខេប

ដំណាក់កាល	ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់
១៨៥៤	John Snow គូសផែនទីអ្នកជំងឺអាសន្នរោគនៅទីក្រុងឡុងដ៍ រកឃើញថាប្រភពមកពីស្នប់ទឹកមួយ។ ចាត់ទុកជាការវិភាគលំហដំបូងបំផុត។
១៩៦០	Roger Tomlinson បង្កើត Canada Geographic Information System ជា GIS ដំបូងគេ។ គាត់ត្រូវបានគេហៅថា «បិតា GIS»។
១៩៦៩	បង្កើតក្រុមហ៊ុន Esri។ Ian McHarg បោះពុម្ពសៀវភៅ Design with Nature ដែលណែនាំគំនិត overlay។
១៩៨០ ដល់ ១៩៩០	GIS ចេញលក់ជាពាណិជ្ជកម្ម (ArcInfo, MapInfo)។ ប្រព័ន្ធ GPS ដំណើរការពេញលេញ។
២០០២	QGIS ចាប់ផ្ដើម ក្រោមឈ្មោះដើម Quantum GIS។
២០០៤	OpenStreetMap ចាប់ផ្ដើម ជាទិន្នន័យផែនទីបើកចំហដោយសហគមន៍។
២០១០ ដល់បច្ចុប្បន្ន	GIS លើពពក (Google Earth Engine), ទិន្នន័យធំ, បញ្ញាសិប្បនិម្មិត និងឌីជីថលភ្លោះ។

១.៣.៣ ការអនុវត្ត GIS នៅកម្ពុជា

GIS មិនមែនជារឿងទ្រឹស្ដីសម្រាប់កម្ពុជាទេ។

ក. គ្រប់គ្រងគ្រោះមហន្តរាយ។ ការគូសផែនទីជំនន់ទឹកភ្លៀងតាមដងទន្លេមេគង្គ និងទន្លេសាប ដោយប្រើរូបភាពផ្កាយរណប SAR (Sentinel-1) ដែលអាចមើលទម្លុះពពកបាន។

ខ. កសិកម្ម។ តាមដានការលូតលាស់ដំណាំស្រូវតាមខេត្តដោយប្រើសន្ទស្សន៍បន្លែ (NDVI) ពី Sentinel-2 ដើម្បីប៉ាន់ស្មានទិន្នផល និងព្រមានពីគ្រោះរាំងស្ងួត។

គ. ការគ្រប់គ្រងព្រៃឈើ។ តាមដានការបាត់បង់ព្រៃឈើប្រចាំឆ្នាំក្នុងតំបន់ការពារដូចជាភ្នំគូលែន និងមណ្ឌលគិរី។

ឃ. ប្លង់ទីក្រុង។ រាជធានីភ្នំពេញប្រើ GIS សម្រាប់ផែនទីប្រើប្រាស់ដី, បណ្ដាញលូ, និងការវិភាគកំដៅទីក្រុង។

ង. បេតិកភណ្ឌវប្បធម៌។ អាជ្ញាធរអប្សរាប្រើ GIS និង LiDAR សម្រាប់គូសផែនទីប្រាសាទ និងប្រព័ន្ធទឹកបុរាណនៅតំបន់អង្គរ។

ច. សុខាភិបាល។ ការវិភាគចម្ងាយធ្វើដំណើរទៅមណ្ឌលសុខភាព ដើម្បីកំណត់តំបន់ដែលខ្វះសេវា។

១.៣.៤ ហេតុអ្វីប្រើ QGIS ក្នុងមុខវិជ្ជានេះ?

• ឥតគិតថ្លៃ និងបើកចំហ។ និស្សិតអាចដំឡើងនៅផ្ទះ និងបន្តប្រើក្រោយបញ្ចប់ការសិក្សាដោយគ្មានអាជ្ញាបណ្ណ។
• ដំណើរការគ្រប់ប្រព័ន្ធ។ Windows, macOS និង Linux។
• អានបានគ្រប់ទម្រង់។ Shapefile, GeoPackage, GeoTIFF, PostGIS និងសេវាវេប។
• មានកម្មវិធីបន្ថែមច្រើន រួមទាំងការភ្ជាប់ទៅ Google Earth Engine។
• ប្រើជាក់ស្ដែងក្នុងស្ថាប័ននៅកម្ពុជា ដូចជាក្រសួង, អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាល និងក្រុមហ៊ុនប្រឹក្សា។

សូមមើល ឧបសម្ព័ន្ធ ក សម្រាប់ការណែនាំដំឡើង។

១.៣.៥ GIS ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ

និស្សិតច្រើនគិតថា GIS ជារឿងសម្រាប់អ្នកជំនាញតែប៉ុណ្ណោះ។ តាមពិត អ្នកប្រើផលិតផលរបស់ GIS រាល់ថ្ងៃ ដោយមិនដឹងខ្លួន។ សូមពិនិត្យមួយថ្ងៃធម្មតានៅភ្នំពេញ។

ពេលវេលា	អ្វីដែលអ្នកធ្វើ	GIS នៅពីក្រោយ
៦:០០	បើកភ្លើង	អគ្គិសនីកម្ពុជាប្រើ GIS គូសផែនទីបណ្ដាញខ្សែ បង្គោល និងតំបន់ដាច់ចរន្ត ដើម្បីបញ្ជូនក្រុមជួសជុលឱ្យត្រូវកន្លែង
៦:៣០	បើកម៉ាស៊ីនទឹក	រដ្ឋាករទឹកស្វយ័តក្រុងភ្នំពេញតាមដានបណ្ដាញបំពង់ សម្ពាធទឹក និងចំណុចលេចធ្លាយលើផែនទី
៧:០០	ញ៉ាំបាយស្រូវ	ក្រសួងកសិកម្មតាមដានផ្ទៃដាំដុះ និងទិន្នផលតាមខេត្តដោយប្រើរូបភាពផ្កាយរណប
៧:៣០	ជិះ PassApp ទៅធ្វើការ	កម្មវិធីរកផ្លូវខ្លីបំផុតលើបណ្ដាញផ្លូវជាទិន្នន័យវ៉ិចទ័រ ហើយគណនាតម្លៃតាមចម្ងាយពិត
១០:០០	ទូរស័ព្ទមានសញ្ញាពេញ	ក្រុមហ៊ុនទូរគមនាគមន៍ប្រើ GIS ជ្រើសទីតាំងបង្គោលសញ្ញា ដើម្បីគ្របដណ្ដប់ឱ្យបានច្រើនបំផុត
១២:០០	បញ្ជាទិញអាហារ	សេវាដឹកជញ្ជូនបែងចែកតំបន់ដឹក និងរៀបលំដាប់ការបញ្ជាទិញតាមទីតាំង
១៦:០០	ឆ្លងស្ពាន	ក្រសួងសាធារណការរក្សាបញ្ជីសារពើភណ្ឌស្ពាន និងផ្លូវជាស្រទាប់ GIS សម្រាប់ផែនការថែទាំ
១៨:០០	មើលព្យាករណ៍ភ្លៀង	ទិន្នន័យទឹកភ្លៀងជារ៉ាស្ទ័រ ត្រូវបានរួមជាមួយផែនទីទំនាបដើម្បីព្រមានពីជំនន់
២០:០០	អានដំណឹងព្រៃឈើ	អង្គការតាមដានការបាត់បង់ព្រៃប្រចាំឆ្នាំដោយប្រៀបធៀបរូបភាពផ្កាយរណបពីរឆ្នាំ

លំហាត់សម្រាប់ថ្នាក់

ឱ្យនិស្សិតកត់ត្រាមួយថ្ងៃរបស់ខ្លួន រួចសរសេរយ៉ាងតិច ៥ សកម្មភាពដែលពឹងលើទិន្នន័យទីតាំង។ បន្ទាប់មកសួរថា៖ បើដក កូអរដោនេ ចេញ តើសកម្មភាពណាខ្លះនៅដំណើរការបាន?

១.៣.៦ ជំហានប្រើ GIS ឱ្យបានត្រឹមត្រូវ

មុននឹងបើកកម្មវិធី សូមឆ្លងកាត់ជំហានទាំង ៥ នេះជានិច្ច។ និស្សិតភាគច្រើនខកខានជំហានទី ១ រួចខាតពេលច្រើនម៉ោងលើការវិភាគដែលមិនឆ្លើយសំណួរអ្វីទាល់តែសោះ។

1. រៀបចំសំណួរឱ្យច្បាស់ — សួរអ្វីពិតប្រាកដ? ចម្លើយជាលេខ ជាផែនទី ឬជាបញ្ជី?
2. ជ្រើសរើសទិន្នន័យ — មានអ្វីខ្លះ? CRS អ្វី? ទាន់សម័យទេ?
3. ជ្រើសរើសវិធីវិភាគ — បាហ្វ័រ? ត្រួតស្រទាប់? ស្ថិតិតាមតំបន់?
4. ដំណើរការទិន្នន័យ — ធ្វើតាមលំដាប់ រួចកត់ត្រាជំហានទុក ដើម្បីធ្វើម្ដងទៀតបាន។
5. ពិនិត្យលទ្ធផល — លទ្ធផលសមហេតុផលទេ? បើផ្ទៃក្រឡាចេញជា ០ ឬធំហួសហេតុ ច្រើនតែជាបញ្ហា CRS។

សង្ខេបជំពូក

• GIS ភ្ជាប់ព័ត៌មាន អ្វី (គុណលក្ខណៈ) ជាមួយព័ត៌មាន ទីណា (ទីតាំង)។
• ទិន្នន័យត្រូវបានរៀបចំជា ស្រទាប់ ដែលចែករំលែកប្រព័ន្ធកូអរដោនេតែមួយ។
• GIS មានសមាសភាគ ៥៖ ផ្នែករឹង, ផ្នែកទន់, ទិន្នន័យ, មនុស្ស និងនីតិវិធី។
• អ្វីដែលបែងចែក GIS ពីកម្មវិធីផែនទីធម្មតាគឺ សមត្ថភាពវិភាគលំហ។
• GIS មានវត្តមានក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ តាំងពីអគ្គិសនី ទឹកស្អាត រហូតដល់ការដឹកជញ្ជូន។
• នៅកម្ពុជា GIS ត្រូវបានប្រើក្នុងគ្រោះមហន្តរាយ, កសិកម្ម, ព្រៃឈើ, ប្លង់ទីក្រុង, បេតិកភណ្ឌ និងសុខាភិបាល។

សំណួរពិនិត្យ

1. ចូរប្រាប់ភាពខុសគ្នារវាង GIS និងការយកព័ត៌មានពីចម្ងាយ។
2. ហេតុអ្វី John Snow ត្រូវបានលើកឡើងក្នុងប្រវត្តិ GIS ទោះបីជាគាត់មិនមានកុំព្យូទ័រ?
3. ជ្រើសរើសការអនុវត្តមួយក្នុងចំណោម ៦ ខាងលើ រួចរាយស្រទាប់ទិន្នន័យដែលចាំបាច់។

➡️ បន្តទៅ លំហាត់ ១