មេរៀនទី៦៖ ប្រភព និងការប្រមូលទិន្នន័យ¶
ព័ត៌មានមេរៀន
រយៈពេលបង្រៀនដែលស្នើ៖ ៣ ម៉ោង · មេរៀនទី ៦ ក្នុងចំណោម ១៥
ការវិភាគ GIS ល្អប៉ុណ្ណា ក៏មិនអាចល្អជាងទិន្នន័យដែលវាប្រើដែរ។ មុនបើក QGIS អ្នកត្រូវសួរ៖ ទិន្នន័យនេះមកពីណា? ផលិតឆ្នាំណា? ត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណា? ខ្ញុំមានសិទ្ធិប្រើឬទេ?
មេរៀននេះណែនាំប្រភេទប្រភពទិន្នន័យ វិធីប្រមូលទិន្នន័យដោយខ្លួនឯង ជាពិសេសដោយ GNSS/GPS និងការរចនាទម្រង់ប្រមូលទិន្នន័យ។
៦.១. គោលបំណងសិក្សា¶
បន្ទាប់ពីបញ្ចប់មេរៀន និស្សិតអាច៖
- បែងចែកទិន្នន័យបឋម និងទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំ ព្រមទាំងគុណសម្បត្តិ និងគុណវិបត្តិ។
- រាយប្រភពទិន្នន័យភូមិសាស្ត្រសំខាន់ៗសម្រាប់កម្ពុជា និងលក្ខខណ្ឌប្រើប្រាស់។
- ពន្យល់ដំណើរការ GNSS កំហុសចៃដន្យ និងកំហុសលម្អៀង។
- រចនាទម្រង់ប្រមូលទិន្នន័យដែលកាត់បន្ថយកំហុសបញ្ចូល។
- វាយតម្លៃប្រភពទិន្នន័យដោយប្រើលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យ៖ អ្នកផលិត ឆ្នាំ មាត្រដ្ឋាន ភាពត្រឹមត្រូវ អាជ្ញាបណ្ណ។
ចំណេះដឹងមុនត្រូវមាន¶
៦.២. ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ អណ្ដូងទឹកណាខ្លះនៅដំណើរការ?¶
អង្គការមួយត្រូវការផែនទីអណ្ដូងទឹកស្នប់ក្នុងឃុំបី។ ក្រុមការងារមានជម្រើសបី៖
- ប្រើតារាងអណ្ដូងពីក្រសួង ដែលធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពចុងក្រោយឆ្នាំ ២០១៥។
- ប្រើចំណុចអណ្ដូងពី OpenStreetMap ដែលអ្នកស្ម័គ្រចិត្តបានបញ្ចូល។
- ចុះទៅទីវាល វាស់ទីតាំងដោយទូរស័ព្ទ ហើយសួរអ្នកភូមិថាអណ្ដូងនីមួយៗនៅដំណើរការឬទេ។
ជម្រើសនីមួយៗមានតម្លៃ ពេលវេលា និងគុណភាពខុសគ្នា។
សំណួរដែលមេរៀននេះឆ្លើយ៖
- តើប្រភពទិន្នន័យណាសមស្របសម្រាប់សំណួរនេះ?
- ពេលប្រមូលដោយខ្លួនឯង តើទីតាំងពីទូរស័ព្ទត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណា?
- តើរចនាទម្រង់ដូចម្ដេចឱ្យទិន្នន័យពីមនុស្ស ១០ នាក់ស៊ីគ្នា?
៦.៣. ទ្រឹស្ដីស្នូល¶
៦.៣.១. ទិន្នន័យបឋម និងបន្ទាប់បន្សំ¶
| ទិន្នន័យបឋម (Primary) | ទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំ (Secondary) | |
|---|---|---|
| និយមន័យ | អ្នកប្រមូលដោយខ្លួនឯង សម្រាប់គោលបំណងរបស់អ្នក | អ្នកផ្សេងប្រមូលរួច សម្រាប់គោលបំណងផ្សេង |
| ឧទាហរណ៍ | វាស់អណ្ដូងដោយ GPS · ស្ទង់មតិគ្រួសារ · ដ្រូន | ជំរឿន NIS · ផ្លូវ MPWT · OpenStreetMap · Sentinel-2 |
| គុណសម្បត្តិ | ត្រូវនឹងសំណួរ ដឹងពីវិធី ថ្មី | លឿន ថោក គ្របតំបន់ធំ |
| គុណវិបត្តិ | ថ្លៃ យូរ តំបន់តូច | អាចចាស់ និយមន័យខុស មិនដឹងកំហុស |
ក្នុងការងារពិត យើងច្រើនតែ បញ្ចូលគ្នា៖ ប្រើទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំជាមូលដ្ឋាន (ព្រំឃុំ ផ្លូវ) ហើយប្រមូលទិន្នន័យបឋមតែអ្វីដែលខ្វះ (ស្ថានភាពអណ្ដូង)។
៦.៣.២. ប្រភពទិន្នន័យសំខាន់ៗសម្រាប់កម្ពុជា¶
| ប្រភេទ | ប្រភព | កំណត់សម្គាល់ |
|---|---|---|
| ស្ថិតិប្រជាជន | វិទ្យាស្ថានជាតិស្ថិតិ (NIS) · ជំរឿន ២០០៨ និង ២០១៩ | ត្រូវភ្ជាប់ជាមួយព្រំដែនឆ្នាំដូចគ្នា |
| ព្រំដែនរដ្ឋបាល | ក្រសួងផែនការ · NCDD · HDX | មានកំណែច្រើន ពិនិត្យឆ្នាំ |
| ផ្លូវ អគារ | ក្រសួងសាធារណការ · OpenStreetMap | OSM ធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពញឹក តែមិនស្មើគ្នាគ្រប់តំបន់ |
| ក្រប់ដី ព្រៃឈើ | ក្រសួងបរិស្ថាន · MRC · JICA · ESA WorldCover | ប្រភពខុស = ថ្នាក់ និងវិធីខុស |
| រូបភាពផ្កាយរណប | Sentinel-2 · Landsat (ឥតគិតថ្លៃ) | សិក្សាក្នុងសៀវភៅទី៣ |
| កម្ពស់ | SRTM · Copernicus DEM | ៣០ ម |
បញ្ជីពេញលេញ និងតំណភ្ជាប់ មាននៅក្នុង ឧបសម្ព័ន្ធ ខ។
អាជ្ញាបណ្ណ
«ទាញយកបានពីអ៊ីនធឺណិត» មិនមែនមានន័យថា «អាចប្រើ និងចែកចាយបានដោយសេរី» ទេ។ OpenStreetMap ប្រើអាជ្ញាបណ្ណ ODbL ដែលតម្រូវឱ្យដកស្រង់ប្រភព។ ទិន្នន័យស្ថាប័នខ្លះត្រូវការការអនុញ្ញាតជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ។
៦.៣.៣. GNSS និងកំហុសទីតាំង¶
GNSS (រួមមាន GPS BeiDou Galileo GLONASS) គណនាទីតាំងពីសញ្ញាផ្កាយរណបយ៉ាងតិច ៤។ ភាពត្រឹមត្រូវអាស្រ័យលើឧបករណ៍ និងបរិស្ថាន៖
| ឧបករណ៍ | ភាពត្រឹមត្រូវប្រហែល |
|---|---|
| ទូរស័ព្ទស្មាតហ្វូន | ៣ ទៅ ១០ ម |
| GPS ដៃ | ២ ទៅ ៥ ម |
| GNSS ពីរហ្វ្រេកង់ | ក្រោម ១ ម |
| RTK | ប៉ុន្មានសង់ទីម៉ែត្រ |
កំហុសមានពីរប្រភេទ៖
- កំហុសចៃដន្យ (Random error)៖ ការវាស់រាយប៉ាយជុំវិញទីតាំងពិត។ ការវាស់ច្រើនដង ហើយយកមធ្យម កាត់បន្ថយវាបាន។
- កំហុសលម្អៀង (Bias)៖ ការវាស់ទាំងអស់រំកិលទៅទិសតែមួយ ដូចជាសញ្ញាឆ្លុះពីអគារខ្ពស់ ឬដើមឈើក្រាស់ (multipath) ឬ CRS ខុស។ ការយកមធ្យម មិនអាច លុបវាបានទេ។
ពិសោធន៍៖ ការវាស់ GPS
ប្ដូរឧបករណ៍ និងចំនួនការវាស់។ បន្ទាប់មក បើកជម្រើស «នៅជិតអគារខ្ពស់» ហើយពិនិត្យថាការវាស់ច្រើនដងជួយបានឬទេ។
៦.៣.៤. ការរចនាទម្រង់ប្រមូលទិន្នន័យ¶
នៅទីវាល មនុស្សច្រើននាក់បញ្ចូលទិន្នន័យក្នុងលក្ខខណ្ឌពិបាក។ ទម្រង់ល្អ ការពារកំហុសមុនវាកើត៖
| បញ្ហា | វិធីការពារក្នុងទម្រង់ |
|---|---|
| សរសេរ «អណ្ដូងស្នប់» «អណ្ដូង ស្នប់» «pump well» | បញ្ជីជម្រើស (Value Map) |
| ជម្រៅ ៥០០ ម ដោយវាយខុស | ដែនកំណត់តម្លៃ (Range) |
| ភ្លេចបញ្ចូលប្រភេទ | វាលចាំបាច់ (Not null) |
| កាលបរិច្ឆេទខុសទម្រង់ | តម្លៃលំនាំដើម now() |
| មិនដឹងអ្នកណាវាស់ | វាលអ្នកស្ទង់ |
កម្មវិធី QField និង Mergin Maps (ឥតគិតថ្លៃសម្រាប់ការប្រើតូច) បើកគម្រោង QGIS លើទូរស័ព្ទ ហើយប្រើទម្រង់ដែលរៀបចំក្នុង QGIS ដោយផ្ទាល់ ព្រមទាំងទីតាំងពី GNSS។
ក្រៅពី GNSS ទិន្នន័យអាចប្រមូលដោយ៖ ស្ទង់មតិ (សម្ភាសន៍) · ការគូសលើរូបភាពផ្កាយរណប (មេរៀនទី៧) · ដ្រូន · ឧបករណ៍ចាប់សញ្ញា (ស្ថានីយ៍ទឹកភ្លៀង) · ការផ្ដល់ពីសហគមន៍ (OSM)។
៦.៣.៥. វាយតម្លៃប្រភពទិន្នន័យ¶
មុនប្រើទិន្នន័យណាមួយ សួរសំណួរប្រាំនេះ៖
- អ្នកណា ផលិត ហើយដើម្បីគោលបំណងអ្វី?
- ពេលណា? ឆ្នាំនៃទិន្នន័យ មិនមែនឆ្នាំបោះពុម្ពទេ។
- របៀបណា? វាស់ ស្ទង់ គូសពីរូបភាព ឬគំរូ? មាត្រដ្ឋាន ឬគុណភាពបង្ហាញប៉ុន្មាន?
- ត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណា? មានរបាយការណ៍ភាពត្រឹមត្រូវ ឬមេតាទិន្នន័យឬទេ?
- សិទ្ធិ? អាជ្ញាបណ្ណ និងការដកស្រង់។
ឧទាហរណ៍ ស្រទាប់ក្រប់ដីខេត្តកោះកុងក្នុងសំណុំទិន្នន័យវគ្គសិក្សា មកពីប្រភពបី៖ MRC (១៩៩៧) JICA (២០០៣) និងក្រសួងបរិស្ថាន (២០១៥)។ ពេលប្រៀបធៀបឆ្នាំទាំងបី យើងកំពុងប្រៀបធៀបវិធីសាស្ត្របីផងដែរ។ ចំណុចនេះនឹងសិក្សាលម្អិតក្នុងមេរៀនទី៨។
៦.៤. ឧទាហរណ៍ដែលបានដោះស្រាយ៖ តើការវាស់ទីតាំងសាលាដោយទូរស័ព្ទត្រឹមត្រូវគ្រប់គ្រាន់ឬទេ?¶
ក្រុមការងារត្រូវវាស់ទីតាំងសាលា ដើម្បីវិភាគចម្ងាយពីភូមិ (ដូចលំហាត់ទី១០)។ ពួកគេមានតែទូរស័ព្ទ ដែលមានភាពត្រឹមត្រូវប្រហែល ±៨ ម។
ជំហានទី១៖ កំណត់តម្រូវការភាពត្រឹមត្រូវ¶
ការវិភាគប្រើបាហ្វ័រ ៥ គម (៥ ០០០ ម)។ កំហុស ៨ ម ស្មើ ០,១៦% នៃចម្ងាយនោះ។ ភូមិដែលអាចប្ដូរថ្នាក់ «ជិត/ឆ្ងាយ» ដោយសារកំហុសនេះ គឺតែភូមិដែលនៅចម្ងាយ ៤ ៩៩២ ទៅ ៥ ០០៨ ម ប៉ុណ្ណោះ។
ជំហានទី២៖ ពិចារណាកំហុសលម្អៀង¶
សាលាខ្លះនៅក្រោមដើមឈើធំ ឬជិតអគារបេតុង។ ទីនោះកំហុសអាចលម្អៀង ១០ ទៅ ២០ ម។ ការវាស់ ៥ ដង ហើយយកមធ្យម កាត់បន្ថយកំហុសចៃដន្យ តែមិនកាត់បន្ថយលម្អៀងទេ។ ដំណោះស្រាយ៖ វាស់នៅទីធ្លាចំហរជិតច្រកចូល។
ជំហានទី៣៖ ប្រៀបធៀបជាមួយកំហុសផ្សេង¶
ចំណុចភូមិក្នុងជំរឿនតំណាងភូមិទាំងមូល ដែលមានទំហំជាច្រើនរយម៉ែត្រ។ ចម្ងាយបន្ទាត់ត្រង់ក៏ខុសពីចម្ងាយធ្វើដំណើរពិតជាច្រើនរយម៉ែត្រដែរ។ កំហុស GPS ៨ ម តូចជាងកំហុសទាំងនេះច្រើន។
សេចក្ដីសន្និដ្ឋានដែលសមស្រប¶
«ទូរស័ព្ទមានភាពត្រឹមត្រូវគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់វាស់ទីតាំងសាលា ក្នុងការវិភាគចម្ងាយ ៥ គម ប្រសិនបើវាស់នៅកន្លែងចំហរ។ កំហុសធំជាងគេក្នុងការវិភាគនេះ មកពីការប្រើចំណុចភូមិ និងចម្ងាយបន្ទាត់ត្រង់ មិនមែនពី GPS ទេ។»
អ្វីដែលយើងមិនអាចសន្និដ្ឋាន
យើងមិនអាចសន្និដ្ឋានថាទូរស័ព្ទគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់គ្រប់ការងារទេ។ សម្រាប់វាស់ព្រំក្បាលដី ឬកម្ពស់សម្រាប់គំរូទឹកជំនន់ កំហុស ៨ ម ធំពេក ហើយត្រូវប្រើ GNSS ពីរហ្វ្រេកង់ ឬ RTK។
៦.៥. សកម្មភាពអនុវត្ត¶
លំហាត់នេះស្ថិតក្នុងសៀវភៅអនុវត្ត
ការអនុវត្តលើ QGIS សម្រាប់មេរៀននេះស្ថិតក្នុង លំហាត់ទី៦។
និស្សិតធ្វើលំហាត់នេះ ដោយខ្លួនឯង នៅក្រៅម៉ោងរៀន។
៦.៦. ការយល់ច្រឡំដែលត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន¶
១. «ទិន្នន័យពីរដ្ឋាភិបាល តែងត្រឹមត្រូវ» ទិន្នន័យផ្លូវការក៏អាចចាស់ ឬមានកំហុសដែរ (មើលមេរៀនទី៨)។ វាយតម្លៃគ្រប់ប្រភព។
២. «OpenStreetMap មិនអាចទុកចិត្តបាន» OSM នៅទីក្រុងធំៗច្រើនតែលម្អិតជាងទិន្នន័យផ្លូវការ ប៉ុន្តែនៅតំបន់ជនបទអាចខ្វះ។ គុណភាពប្រែប្រួលតាមតំបន់ ត្រូវពិនិត្យជាក់ស្ដែង។
៣. «វាស់ GPS ច្រើនដង គឺលុបកំហុសទាំងអស់» ការយកមធ្យមកាត់បន្ថយតែកំហុសចៃដន្យ។ កំហុសលម្អៀងពី multipath ឬ CRS ខុស នៅដដែល។
៤. «ទូរស័ព្ទបង្ហាញ ±៣ ម ដូច្នេះត្រឹមត្រូវ ៣ ម» តម្លៃនោះជាការប៉ាន់ស្មានរបស់ឧបករណ៍ក្នុងលក្ខខណ្ឌល្អ ជាធម្មតាប្រហែល ៦៨% នៃការវាស់។ ក្រោមដើមឈើ ឬជិតអគារ កំហុសពិតអាចធំជាងច្រើន។
៥. «ទាញយកបាន គឺប្រើ និងចែកចាយបាន» ត្រូវអានអាជ្ញាបណ្ណ។ ទិន្នន័យខ្លះប្រើបានតែការសិក្សា ខ្លះតម្រូវការដកស្រង់ ខ្លះហាមចែកចាយបន្ត។
៦.៧. សេចក្ដីសង្ខេបមេរៀន¶
ទិន្នន័យបឋមត្រូវនឹងសំណួរ ប៉ុន្តែថ្លៃ។ ទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំលឿន ប៉ុន្តែអាចចាស់ ឬមានគោលបំណងផ្សេង។ ការងារល្អច្រើនតែបញ្ចូលទាំងពីរ។
GNSS មានកំហុសចៃដន្យ ដែលកាត់បន្ថយបានដោយការវាស់ច្រើនដង និងកំហុសលម្អៀង ដែលមិនអាចកាត់បន្ថយបែបនោះ។ ទម្រង់ប្រមូលទិន្នន័យល្អការពារកំហុសបញ្ចូល។ គ្រប់ប្រភពត្រូវវាយតម្លៃ៖ អ្នកណា ពេលណា របៀបណា ត្រឹមត្រូវប៉ុណ្ណា និងសិទ្ធិ។
គំនិតស្នូលនៃមេរៀន
មុនសួរថា «តើទិន្នន័យនេះនិយាយអ្វី?» ត្រូវសួរថា «តើទិន្នន័យនេះមកពីណា?» ចម្លើយទីពីរ កំណត់ថាចម្លើយទីមួយអាចទុកចិត្តបានប៉ុណ្ណា។
៦.៨. ពាក្យគន្លឹះខ្មែរ–អង់គ្លេស¶
| ពាក្យខ្មែរ | ពាក្យអង់គ្លេស | អត្ថន័យខ្លី |
|---|---|---|
| ទិន្នន័យបឋម | Primary data | ប្រមូលដោយខ្លួនឯង |
| ទិន្នន័យបន្ទាប់បន្សំ | Secondary data | ប្រមូលដោយអ្នកផ្សេង |
| ប្រព័ន្ធផ្កាយរណបកំណត់ទីតាំង | GNSS | GPS BeiDou Galileo GLONASS |
| កំហុសចៃដន្យ | Random error | រាយប៉ាយជុំវិញតម្លៃពិត |
| កំហុសលម្អៀង | Bias / systematic error | រំកិលទៅទិសតែមួយ |
| សញ្ញាឆ្លុះ | Multipath | សញ្ញាឆ្លុះពីអគារ ឬដើមឈើ |
| ទម្រង់បញ្ចូលទិន្នន័យ | Attribute form | ទម្រង់ដែលកំណត់ជម្រើស និងដែនកំណត់ |
| អាជ្ញាបណ្ណ | Licence | លក្ខខណ្ឌប្រើ និងចែកចាយ |
៦.៩. សំណួររំលឹក និងវាយតម្លៃ¶
ក. សំណួរយល់ដឹង¶
- បែងចែកទិន្នន័យបឋម និងបន្ទាប់បន្សំ ដោយលើកឧទាហរណ៍ពីកម្ពុជាពីរសម្រាប់នីមួយៗ។
- ហេតុអ្វីការវាស់ច្រើនដងមិនអាចលុបកំហុស multipath បាន?
- រាយសំណួរប្រាំសម្រាប់វាយតម្លៃប្រភពទិន្នន័យ។
- ហេតុអ្វីទម្រង់ដែលមាន Value Map ប្រសើរជាងវាលអក្សរសេរី?
- ហេតុអ្វីការប្រៀបធៀបក្រប់ដីកោះកុងឆ្នាំ ១៩៩៧ និង ២០១៥ ត្រូវប្រុងប្រយ័ត្ន?
ខ. សំណួរអនុវត្តគោលគំនិត¶
- សម្រាប់ស្ថានភាពអណ្ដូងទឹកក្នុងឃុំបី សូមជ្រើសប្រភព ឬការបញ្ចូលគ្នានៃប្រភព ហើយពន្យល់ហេតុផល។
- រចនាទម្រង់ប្រមូលទិន្នន័យផ្សារ (ទីផ្សារ) ដែលមាន ៦ វាល ព្រមទាំងប្រភេទ Widget និង Constraint។
- សាលាមួយវាស់បាន ៥ ដង៖ ទីតាំងទាំងអស់នៅខាងកើតសាលាពិត ១៥ ម។ ជាកំហុសប្រភេទអ្វី? តើមូលហេតុអាចជាអ្វី?
- ការងារមួយត្រូវវាស់ព្រំក្បាលដីទំហំ ២០ × ៣០ ម។ ទូរស័ព្ទ ±៥ ម គ្រប់គ្រាន់ឬទេ? គណនាកំហុសផ្ទៃដែលអាចកើត។
- អ្នកទាញយកផ្លូវពី OpenStreetMap ដើម្បីបោះពុម្ពក្នុងរបាយការណ៍។ តើត្រូវសរសេរអ្វីខ្លះក្រោមផែនទី?
គ. កិច្ចការខ្លី¶
ជ្រើសសំណួរ GIS តូចមួយក្នុងសហគមន៍របស់អ្នក។ សរសេរផែនការប្រមូលទិន្នន័យ ១ ទំព័រ៖ ទិន្នន័យដែលត្រូវការ · ប្រភពបន្ទាប់បន្សំដែលមាន និងការវាយតម្លៃ · ទិន្នន័យបឋមដែលត្រូវប្រមូល · ឧបករណ៍ និងភាពត្រឹមត្រូវដែលត្រូវការ · ទម្រង់ (វាល ៥ ទៅ ៨) · បញ្ហាសីលធម៌ (ការយល់ព្រម ឯកជនភាព)។
កំណត់សម្គាល់សម្រាប់គ្រូបង្រៀន¶
ក. ការបែងចែកពេលវេលា ១៨០ នាទី¶
| សកម្មភាព | ពេលវេលា |
|---|---|
| ស្ថានភាពបើកមេរៀន៖ អណ្ដូងទឹក | ១៥ នាទី |
| ទិន្នន័យបឋម និងបន្ទាប់បន្សំ | ២៥ នាទី |
| ប្រភពកម្ពុជា និងអាជ្ញាបណ្ណ | ២៥ នាទី |
| GNSS និងពិសោធន៍កំហុស | ៣៥ នាទី |
| ការរចនាទម្រង់ | ៣០ នាទី |
| វាយតម្លៃប្រភព និងឧទាហរណ៍ | ៤៥ នាទី |
| សង្ខេប និងណែនាំលំហាត់ | ៥ នាទី |
| សរុប | ១៨០ នាទី / ៣ ម៉ោង |
ខ. ការភ្ជាប់ទៅមេរៀនបន្ទាប់¶
មេរៀននេះបានលើកឡើងពីការប្រមូលទិន្នន័យដោយគូសលើរូបភាព។ ប៉ុន្តែផែនទីក្រដាសចាស់ៗរាប់ពាន់សន្លឹកនៅក្នុងការិយាល័យ មិនមានកូអរដោនេទេ។ ចូរបញ្ចប់ដោយបង្ហាញផែនទីក្រដាសមួយ ហើយសួរ៖
«តើយើងធ្វើឱ្យផែនទីនេះត្រួតលើទិន្នន័យ GIS បានដោយរបៀបណា?»
សំណួរនេះនាំទៅ មេរៀនទី៧៖ ការបំប្លែងទៅឌីជីថល និង Georeferencing។