មេរៀន ១.១៖ ទីតាំង គុណលក្ខណៈ និងស្រទាប់¶
១.១.១ ចាប់ផ្ដើមពីសំណួរមួយ¶
ឧបមាថាមន្ត្រីសុខាភិបាលខេត្តមួយសួរថា៖
«តើភូមិណាខ្លះនៅឆ្ងាយពីមណ្ឌលសុខភាពលើសពី ១០ គីឡូម៉ែត្រ ហើយមានប្រជាជនលើសពី ៥០០ នាក់?»
ដើម្បីឆ្លើយសំណួរនេះ យើងត្រូវការព័ត៌មានពីរប្រភេទដាច់ដោយឡែក។
- ព័ត៌មានថាវត្ថុនោះមានលក្ខណៈអ្វី គឺឈ្មោះភូមិ, ចំនួនប្រជាជន, ឈ្មោះមណ្ឌលសុខភាព។ ព័ត៌មាននេះអាចដាក់ក្នុងតារាង Excel ធម្មតាបាន។
- ព័ត៌មានថាវត្ថុនោះនៅទីណា គឺទីតាំងភូមិនីមួយៗ និងទីតាំងមណ្ឌលសុខភាពនីមួយៗនៅលើផែនដី។
តារាង Excel តែឯងមិនអាចឆ្លើយសំណួរនេះបានទេ ព្រោះវាមិនដឹងថា «ឆ្ងាយ ១០ គីឡូម៉ែត្រ» មានន័យដូចម្ដេចឡើយ។ ផែនទីក្រដាសតែឯងក៏មិនអាចឆ្លើយបានដែរ ព្រោះយើងមិនអាចឱ្យផែនទីក្រដាសរាប់ប្រជាជនបាន។
GIS គឺជាឧបករណ៍ដែលភ្ជាប់ព័ត៌មានទាំងពីរនេះចូលគ្នា រួចអនុញ្ញាតឱ្យយើងសួរសំណួរដែលពាក់ព័ន្ធនឹងទាំង អ្វី និង ទីណា ក្នុងពេលតែមួយ។
១.១.២ និយមន័យ¶
ប្រព័ន្ធព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ (Geographic Information System, GIS) គឺជាប្រព័ន្ធសម្រាប់ ប្រមូល រក្សាទុក គ្រប់គ្រង វិភាគ និងបង្ហាញ ទិន្នន័យដែលមានទីតាំងលើផ្ទៃផែនដី។
ចំណុចសំខាន់ក្នុងនិយមន័យនេះគឺពាក្យ វិភាគ។ កម្មវិធីជាច្រើនអាចបង្ហាញផែនទីបាន ដូចជា Google Maps ប៉ុន្តែ GIS ពិតប្រាកដត្រូវតែអាច គណនា លើទិន្នន័យលំហ ដូចជារកចម្ងាយ, រកតំបន់ត្រួតគ្នា, ឬបូកបញ្ចូលតម្លៃតាមតំបន់។
GIS ទល់នឹង GIScience¶
- GIS គឺជាប្រព័ន្ធ ឬឧបករណ៍ (កម្មវិធី + ទិន្នន័យ + នីតិវិធី)។
- GIScience (វិទ្យាសាស្ត្រព័ត៌មានភូមិសាស្ត្រ) គឺជាវិស័យសិក្សាស្រាវជ្រាវអំពីទ្រឹស្ដីនៅពីក្រោយប្រព័ន្ធនោះ ដូចជារបៀបតំណាងលំហ, ភាពមិនប្រាកដប្រជា, និងការយល់ឃើញអំពីលំហ។
មុខវិជ្ជានេះផ្ដោតលើ GIS ជាចម្បង ប៉ុន្តែយើងនឹងប៉ះពាល់គោលគំនិត GIScience នៅពេលចាំបាច់ ជាពិសេសក្នុងជំពូក ៣ និង ៨។
១.១.៣ គំនិតស្រទាប់ (Layer)¶
GIS រៀបចំពិភពពិតជា ស្រទាប់ (layer) ដាច់ៗពីគ្នា។ ស្រទាប់នីមួយៗផ្ទុកបាតុភូតតែមួយប្រភេទ ហើយរក្សាទុកជាឯកសារដាច់ដោយឡែក។ ព្រោះស្រទាប់ទាំងអស់ចែករំលែកប្រព័ន្ធកូអរដោនេតែមួយ យើងអាចដាក់វាត្រួតលើគ្នា ហើយវិភាគទំនាក់ទំនងរវាងស្រទាប់បាន។
ហេតុអ្វីគំនិតនេះសំខាន់
ការបំបែកជាស្រទាប់អនុញ្ញាតឱ្យយើងផ្លាស់ប្ដូរ ឬធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពទិន្នន័យមួយប្រភេទ ដោយមិនប៉ះពាល់ប្រភេទផ្សេង។ បើបណ្ដាញផ្លូវផ្លាស់ប្ដូរ យើងកែតែស្រទាប់ផ្លូវប៉ុណ្ណោះ។
សំណួរពិនិត្យ¶
- ពន្យល់ដោយប្រើឧទាហរណ៍ផ្ទាល់ខ្លួន ថាហេតុអ្វីតារាង Excel មិនអាចជំនួស GIS បាន។
- តើអ្វីជាភាពខុសគ្នារវាង GIS និង GIScience?
- ចូររាយឈ្មោះស្រទាប់យ៉ាងតិច ៤ ដែលអ្នកត្រូវការ ដើម្បីធ្វើផែនទីហានិភ័យជំនន់សម្រាប់ស្រុករបស់អ្នក។
➡️ បន្តទៅ មេរៀន ១.២